Akümülatör Tesisatı Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?
Akümülatör kontrolü nedir?
Sabit akü tesisleri — UPS arkası kabinler, santral/nezaret DC grupları, güvenlik sistem besleyicileri — akü grupları + şarj redresörü + oda/kabin altyapısından oluşur. Kontrol; akülerin fiziki ve elektriksel durumunun, şarj rejiminin ve odanın güvenlik şartlarının (havalandırma, göz duşu/nötralizasyon imkânı, işaretleme, yalıtım) doğrulanmasıdır.
Akü tipine göre ne değişir?
Akümülatör kontrolünde tek bir ölçüm seti yoktur: ne ölçüleceğini akünün tipi belirler. Kapalı bir bloktan elektrolit yoğunluğu okumaya çalışmak ya da alkali bir hücreye asit nötralizasyon talimatı asmak, sahada en sık görülen yöntem hatalarıdır.
| Akü tipi | Sahada ölçülen | Ayırt eden nokta |
|---|---|---|
| Kurşun-asit (sulu / açık) | Hücre gerilimi, elektrolit yoğunluğu, elektrolit seviyesi, iç direnç | Şarjda gaz salımı en yüksek tiptir; oda havalandırması, aside dayanıklı zemin/tava ve göz yıkama imkânı bu tipte asıl konudur |
| Kurşun-asit (VRLA — AGM / jel) | Blok gerilimi, iç direnç veya iletkenlik, gövde ve valf durumu | Hücre kapalı olduğu için yoğunluk ölçülemez — iç direnç asıl göstergedir; salım düşüktür ama valften gaz çıkar, kabin menfezleri kapatılamaz |
| Ni-Cd (alkali) | Hücre gerilimi, elektrolit seviyesi, bağlantı durumu | Elektrolit asit değil alkalidir; nötralizasyon malzemesi, ilk yardım talimatı ve levhalar buna göre olmalıdır |
| Li-ion / LiFePO4 | BMS kayıt ve alarmları, hücre dengeleme durumu, bağlantı ve sıcaklık | Ölçüt tamamen üreticinin dokümanı ve BMS mimarisidir; hidrojen değerlendirmesi kurşun-asitteki gibi yapılmaz, risk ısıl olay ekseninde ele alınır |
Tip ayrımı yalnız ölçümü değil, hangi standarda dayanılacağını da belirler: TS EN IEC 62485-2 kendi kapsamında kurşun-asit ile Ni-Cd/Ni-MH akümülatörleri sayar; lityum esaslı sabit sistemler bu bölümün kapsamına girmez ve değerlendirme üreticinin dokümanı ile BMS mimarisi üzerinden yürütülür.
Şablonumuzun sistem bilgileri bölümünde akü tipi ilk seçilen alanlardan biridir; çünkü ölçüm tablosunun hangi kolonunun dolacağı (yoğunluk mu, iç direnç mi) buna bağlıdır.
Yasal dayanak ve standartlar
- İEKY EK-III md. 2.3.1 — "İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece, tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır."
- İEKY EK-III md. 2.3.2 — yetkili unvanlar (akümülatörde kimya mühendislerini de kapsar) · md. 2.3.4 ve Tablo-3 — akümülatör satırı: süre 1 yıl, kriter imalatçının belirleyeceği şartlar
- İEKY EK-III md. 1.7 (rapor bölümleri) · md. 1.9.1 (kusur derecelendirmesi) · md. 1.10 (kontrol sıklığı) · md. 1.11 (tablolardaki standartların örnek niteliği)
- TS EN IEC 62485-2 — sabit (stationary) akümülatör tesisleri için güvenlik kuralları: havalandırma, kısa devre ve dokunma koruması, işaretleme
- Üreticinin veri sayfası ve bakım talimatı — Tablo-3'ün doğrudan işaret ettiği asıl kriter kaynağı
- Elektrik İç Tesisleri Yönetmeliği — Tablo-3'te elektrik tesisatı kriter kaynakları arasında sayılır; akü odasının besleme ve dağıtım tarafı bu kapsamda değerlendirilir
Sulu kurşun-asit aküler şarj sırasında hidrojen çıkarır; hidrojenin havadaki alt patlama sınırı yaklaşık %4'tür ve gaz tavana birikir. TS EN IEC 62485-2'ye göre oda havalandırması gaz çıkışını güvenle seyreltmeli, çıkış menfezi üst kotta olmalı ve kıvılcım kaynakları standardın tanımladığı emniyet mesafesinin dışında tutulmalıdır. Bakımsız (VRLA/jel) akülerde salım çok düşüktür; yine de kapalı kabinlerde havalandırma menfezleri kapatılamaz.
Akümülatör EK-III'te tam olarak nerede geçiyor?
Akümülatör, yönetmelikte adı açıkça sayılan bir tesisattır; "benzeri elektrik ile ilgili tesisat" yorumuna gerek yoktur. EK-III'ün 2.3. Tesisatlar başlığında iki yerde geçer: yetkili unvanları veren md. 2.3.2 ve süre ile kriteri veren Tablo-3. Tablo-3 satırı, bu rehberdeki en belirleyici cümleyi içerir.
| Ekipman adı | Periyodik kontrol dönemi (azami süre) | Periyodik kontrol kriterleri |
|---|---|---|
| Akümülatör | 1 Yıl | "İmalatçının belirleyeceği şartlar kapsamında yapılır." |
Tablo-3'te kriter kaynağı olarak doğrudan imalatçıyı gösteren yalnız iki satır vardır: akümülatör ve transformatör. Tablodaki diğer elektrik satırları standart ya da yönetmelik adı verir (yıldırımdan korunmada TS EN 62305 serisi, jeneratörde TS ISO 8528 serisi gibi).
Bunun pratikteki karşılığı nettir: akümülatör raporunun kriteri "şu standarda göre uygundur" değil, "üreticinin belirlediği şartlara göre uygundur"dur. Sahaya çıkarken üreticinin veri sayfası ve bakım talimatı yoksa kontrolün ölçütü de yok demektir; bu belgenin işverenden istenmesi kontrolün ilk adımıdır.
"Periyodik kontrol metodu: Bu bölümde ilgili standart numarası ve adı veya muayene veya test kriteri alınan yönetmelik adı, yoksa üreticinin tavsiye ettiği metotlar, bu bilgiler mevcut değilse risk değerlendirmesi sonucunda karar alındığı belirtilir."
Akümülatörde zincir ikinci basamağa oturur: metot bölümüne üreticinin belirlediği şartların esas alındığı yazılır, destekleyici olarak TS EN IEC 62485-2 anılabilir. Md. 1.11 tablolardaki standartların örnek olduğunu, orada sayılmayan ya da sonradan yayımlanan standartların da imal yılına göre dikkate alınacağını söyler — sahada farklı bir standart numarası görülürse hangi baskının esas alındığı bu bölüme yazılır.
- Proje şartı akümülatöre ait değildir. EK-III md. 2.3.7 periyodik kontrolde tesisat projesi aranmasını elektrik, topraklama ve yıldırımdan korunma tesisatları için ister; akümülatör bu üçlüde sayılmaz. Akü odasının besleme ve DC dağıtım tarafı elektrik tesisatı kontrolünde projeye göre değerlendirilir, akümülatörün kendi raporunda aranan belge ise projeden çok üretici veri sayfası ve bakım talimatıdır.
- Akreditasyon zorunluluğu yoktur. İEKY EK MADDE 2, periyodik kontrolü yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilecek ekipmanları sayar (kule kren, LPG tank ve tesisatları, yürüyen merdiven, asılı erişim donanımı ve 23/12/2025 değişikliğiyle eklenen kalemler). Akümülatör bu listede yer almaz — yetkili unvana ve EKİPNET kaydına sahip kişi raporu tek başına düzenleyebilir.
Kim yapabilir?
Elektrik ve elektrik-elektronik mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar yapabilir; yetkili kimya mühendisleri de bu kontrolleri yapabilir (İEKY EK-III 2.3.2). Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur.
"Elektrik tesisatı, topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, akümülatör, transformatör, jeneratör, katodik koruma tesisatı ile benzeri elektrik ile ilgili tesisatın periyodik kontrolleri yetkili olan; elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri ve elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. 1 kV ve daha düşük gerilime sahip tesisatlar ile yangın algılama ve uyarı sistemleri için yukarıda sayılan unvanların yanı sıra yetkili olan elektronik mühendisleri de periyodik kontrol gerçekleştirebilir. Akümülatör ve katodik koruma tesisatları için yukarıda sayılan unvanların yanı sıra yetkili olan kimya mühendisleri de periyodik kontrol gerçekleştirebilir."
Maddenin son cümlesi EK-III'ün elektrik grubunda yalnızca iki tesisata — akümülatör ve katodik korumaya — tanınan bir genişlemedir; elektrolit kimyası ve korozyon konuları düşünüldüğünde tesadüf değildir. Jeneratörde ya da transformatörde kimya mühendisi yetkili sayılmaz.
Ne sıklıkla yapılır?
Tablo-3'ün akümülatör satırı süreyi "1 Yıl" olarak, sade biçimde yazar. Buradaki ince fark önemlidir: elektrik tesisatı, jeneratör ve katodik koruma satırları "standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl" kaydını taşır, akümülatör satırı taşımaz — çünkü o satırda zaten bir standarda atıf yoktur. Tablonun sütun başlığındaki "ilgili standardın öngördüğü süreler saklı kalmak koşulu ile" kaydı ve md. 2.3.1'in "ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece … yılda bir" ifadesiyle birlikte pratik sonuç şudur: azami 1 yıl; kısaltılabilir, uzatılamaz.
Kısaltma yalnızca bir tercih değil, çoğu zaman yönetmeliğin beklentisidir. EK-III md. 1.10; ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı, bakım faaliyetleri, önceki kontrol sonuçları ve kullanım süresi gibi faktörler ile risk değerlendirmesi sonuçlarına göre test ve muayenelerin sıklığının artırılabileceğini belirtir. Sıcak bir teknik hacimde duran, ömrünün sonuna yaklaşmış ya da önceki kontrolde bir bloğu geride kalmış bir akü grubunda aralığı kısaltmak yönetmeliğe uygundur. Üretici daha kısa bir bakım/ölçüm aralığı öngörmüşse — kriter zaten üreticide olduğu için — o aralık esastır. Düzenlenen rapor, md. 1.6 uyarınca iş ekipmanı kullanıldığı sürece saklanır.
Adım adım kontrol
- Sistem kimliği: Akü tipi (sulu / VRLA-AGM / jel), hücre-blok sayısı ve grup gerilimi, kapasite (Ah), kuruluş yılı, kullanım amacı (UPS/DC santral) ve yerleşim (oda/kabin) kaydedilir.
- Oda/kabin şartları: Havalandırma tipi (doğal/cebri) ve işlerliği, menfez konumları — taze hava girişi alt kotta, tahliye tavan seviyesinde olmalıdır —, sıcaklık, aydınlatma, asite dayanıklı zemin/tava, uyarı işaretleri (H₂, asit, DC gerilim) ve yetkisiz erişim kontrolü değerlendirilir.
- Akü grupları: Terminal temizliği, gres uygulanmış olması ve tork/sıkılık; kutup başları ile hücreler arası bağlantılarda oksitlenme, gevşeklik ve ısınma izi (renk değişimi); elektrolit seviyesi (sulu tipte), gövde şişme-çatlak-sızıntı, sehpa/rack sağlamlığı ile topraklaması, sehpanın altındaki asite dayanıklı tava (sulu tipte) ve hücreler arası bağlantı iletkenleri gözle kontrol edilir. Sehpada korozyon aranması bu adımın parçasıdır.
- Elektriksel ölçümler: Grup gerilimi, örneklenmiş blok gerilimleri ve sapmalar, şarj akımı; varsa iç direnç/iletkenlik ölçümü kayda alınır.
- Şarj sistemi: Redresör float/boost ayarlarının akü tipiyle uyumu, sıcaklık kompanzasyon probunun akü grubunun yanında ve devrede olduğu, alarmlar (düşük/yüksek gerilim, toprak kaçağı) ve DC dağıtım korumaları doğrulanır. Prob hiç takılmamışsa ya da gruptan uzağa bırakılmışsa bu bir bulgudur. DC tarafta sigorta veya kesicinin bulunması da tek başına yetmez: kısa devre akımına uygun seçilmiş olması ve hücreler arası bağlantı iletkenlerinin yalıtım kapaklarının takılı olması aranır.
- Raporlama: Bulgular işaretlenir; kusurlar derecelendirilmeden düz tespit olarak yazılır (EK-III md. 1.9.1 — aşağıda). Havalandırma ve şarj rejimi uygunsuzlukları özellikle gerekçelendirilir.
Ölçüm protokolü: hangi cihaz, hangi koşul, hangi sıra
Akü ölçümlerinde sıra tesadüfi değildir. Sıcaklık en başta okunur, çünkü sonraki bütün değerlendirmeler (gerilim, yoğunluk, iç direnç) sıcaklığa bağlıdır; grup gerilimi bloklardan önce okunur, çünkü sapmayı ancak toplamı bildikten sonra yorumlayabilirsiniz.
| # | Ölçüm | Cihaz | Koşul / nokta |
|---|---|---|---|
| 1 | Ortam ve blok yüzey sıcaklığı | Termometre / veri kaydedici | Akü grubunun orta bölgesinde, blok yüzeyine yakın; oda sıcaklığı tek noktadan değil, grubun en sıcak ve en soğuk ucundan okunur |
| 2 | Grup (bara) gerilimi | DC voltmetre / multimetre | Float rejimi otururken, hem redresör çıkışında hem akü barasında; iki değer arasındaki fark bağlantı direncini işaret eder |
| 3 | Blok / hücre gerilimleri | Multimetre | Şarj kesilmeden, sırayla; temsili bir örneklem alınır, sapma görülürse tüm bloklar okunur |
| 4 | Elektrolit yoğunluğu | Hidrometre veya refraktometre | Yalnız sulu tipte; sıcaklık düzeltmesi uygulanarak. Kapalı (VRLA) blokta ölçülemez |
| 5 | İç direnç / iletkenlik | İç direnç ölçer (mΩ) | Blok terminalleri arasında; karşılaştırma anlamlı olsun diye her turda aynı cihaz ve aynı yöntemle tekrarlanır |
| 6 | Şarj akımı | DC pens ampermetre | Akü kolunda, float rejimi oturduktan sonra; boost sonrası hemen okunan değer yanıltır |
| 7 | Bağlantı ısınması | Kızılötesi (termografik) ölçüm cihazı — varsa | Yük altında, terminal ve bara birleşimlerinde; sıcak nokta gevşek ya da oksitli bağlantının en erken işaretidir |
| 8 | Terminal sıkma momenti | Tork anahtarı | Üreticinin verdiği moment değeriyle; "elle sıkı hissediliyor" ölçüm sayılmaz |
Kullanılan cihazların adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri rapora zorunlu olarak yazılır (EK-III md. 1.7.4). Ölçüm sırasında akü grubunun kısa devre enerjisi unutulmamalıdır: yüzük, saat ve metal künye çıkarılır, yalıtımlı el aleti kullanılır, terminaller arası hiçbir iletken uzatılmaz. Bu, düşük gerilimli bir DC sistemde bile ciddi ark ve yanık riski taşıyan tek başlıktır.
Sınır değerler ve sayısal ölçütler
Bu kontrolde "şu sayıyı gördüm, geçtim" denebilecek tek bir mevzuat eşiği yoktur. Sebebi yukarıda: Tablo-3 kriteri imalatçıya bırakır. Aşağıdaki tablo, hangi değerin nereden geldiğini ayırır — mevzuattan geleni, fizikten geleni ve üreticiden geleni birbirine karıştırmamak raporun savunulabilirliğinin temelidir.
| Ölçüt | Değer / kriter | Kaynak |
|---|---|---|
| Azami kontrol periyodu | 1 yıl | İEKY EK-III Tablo-3 (akümülatör satırı) ve md. 2.3.1 |
| Kontrol kriteri | İmalatçının belirleyeceği şartlar | İEKY EK-III Tablo-3 (akümülatör satırı) |
| Hidrojenin alt patlama sınırı | Havada hacimce yaklaşık %4 | Fiziksel özellik; havalandırma değerlendirmesinin çıkış noktası |
| Gerekli havalandırma debisi | Ezbere yazılmaz — hesaplanır | TS EN IEC 62485-2'nin havalandırma hesabı (girdileri aşağıda) |
| Float (devamlı) şarj gerilimi | Üreticinin veri sayfasındaki değer. Kurşun-asitte şablonumuzun yer tutucusu 2,25 V/hücre'dir — bu tipik bir değerdir, mevzuat sınırı değildir | Üretici veri sayfası · Raporsis şablonu (yer tutucu) |
| Boost / equalize gerilimi | Üreticinin veri sayfasındaki değer. Şablon yer tutucusu 2,40 V/hücre — yine tipik, bağlayıcı değil | Üretici veri sayfası · Raporsis şablonu (yer tutucu) |
| Hücreler arası gerilim sapması | Üreticinin beyan ettiği tolerans; toleransı aşan blok numarasıyla raporlanır | Üretici veri sayfası |
| İç direnç | Mutlak bir eşik değil, devreye alma (referans) ölçümüne göre artış değerlendirilir; kabul edilebilir artış üreticiden alınır | Üretici veri sayfası · izleme sistemi kayıtları |
| Elektrolit yoğunluğu (sulu) | Şablonumuzun notu tam şarj için 1,265 kg/L verir; kesin değer üreticinin veri sayfasındadır ve tip/markaya göre değişir | Üretici veri sayfası · Raporsis şablonu (not) |
| Referans / çalışma sıcaklığı | Üreticinin beyan ettiği referans sıcaklık (veri sayfalarında genellikle 20 °C ya da 25 °C olarak verilir); sapma hem ömrü hem gerekli float gerilimini değiştirir | Üretici veri sayfası |
| Terminal sıkma momenti | Üreticinin verdiği Nm değeri | Üretici veri sayfası / montaj talimatı |
Tablodaki "üretici veri sayfası" satırlarının bu kadar çok olması bir eksiklik değil, akümülatörün yönetmelikteki yerinin doğrudan sonucudur. Rapora bir sınır değer yazarken o değerin nereden alındığının da yazılması, EK-III md. 1.7.5'in beklediği karşılaştırmanın izlenebilir olmasını sağlar.
Havalandırma nasıl değerlendirilir?
Akü odası kontrolünün en çok atlanan ve en çok tartışılan başlığı budur. Doğru yaklaşım "menfez var mı?" sorusu değil, üç adımlı bir değerlendirmedir.
Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.
- Gaz salımı var mı? Akü tipi ve şarj rejimi belirler. Sulu kurşun-asitte salım süreklidir; VRLA'da düşüktür ama sıfır değildir; boost/equalize rejiminde salım float rejimine göre belirgin biçimde artar.
- Gerekli hava debisi nedir? TS EN IEC 62485-2 bunu bir hesapla tanımlar. Hesabın girdileri; hücre/blok sayısı, akü kapasitesi, şarj rejimine bağlı gaz üretim akımı ile standardın verdiği seyreltme ve emniyet katsayılarıdır. Katsayılar standardın kendi tablolarından alınır — rapora ezberden bir m³/h değeri yazılmaz, hesabın kendisi yapılır ve dayanağıyla birlikte kaydedilir.
- Mevcut havalandırma bunu karşılıyor mu? Aranan düzen, taze havanın alt kottan girip tahliyenin tavan seviyesinden yapılmasıdır. Doğal havalandırmada giriş ve çıkış açıklıklarının kesiti, karşılıklı konumu ve çıkışın üst kotta olması; cebri havalandırmada fanın gerçek debisi ve çalıştığının doğrulanması aranır.
Hidrojen havadan çok hafiftir ve tavana birikir; bu yüzden tavan seviyesinde ölü hacim bırakan bir yerleşim, kâğıt üzerinde debisi yeterli görünen bir odada bile gerçek bir risktir. Cebri sistemlerde fan çalışmadığında şarjın sınırlanması ya da alarm verilmesi düzeni de değerlendirilir — aksi hâlde havalandırma "var" ama işlevsizdir. Standart ayrıca kıvılcım kaynakları için gaz çıkış noktasından itibaren bir emniyet mesafesi tanımlar; bu mesafe de tesise göre hesaplanan bir değerdir, sabit bir sayı değildir.
Kontrol maddeleri
- Akü odası/kabini havalandırması (H₂ tahliyesi)
- Uyarı işaretleri ve erişim kontrolü
- Asite dayanıklı zemin/tava (sulu tipte)
- Terminal sıkılığı ve oksitlenme
- Elektrolit seviyeleri (sulu tipte)
- Gövde şişme, çatlak, sızıntı
- Sehpa/rack sağlamlığı ve topraklama
- Grup ve blok gerilimleri, sapmalar
- Şarj gerilim ayarları (float/boost) ve akımı
- Redresör alarm ve izleme işlevleri
- DC dağıtım korumaları ve kablo düzeni
- Yangın söndürücü ve acil müdahale düzeni
Sahada sık görülen kusurlar
Akü tesislerinde kusurların çoğu akünün kendisinde değil, çevresinde çıkar: oda kullanımı, havalandırma, bağlantı ve kayıt. Aşağıdaki liste sahada gerçekten karşılaşılan tespitlerdir; EK-III md. 1.9.1 gereği derecelendirilmeden yazılırlar.
- Havalandırma menfezinin kapatılmış/tıkanmış, cebri fanın sigortasının indirilmiş ya da devre dışı bırakılmış olması
- Akü odasının depo gibi kullanılması; odada yanıcı/parlayıcı malzeme bulundurulması
- Terminal başlarında oksitlenme, gevşek bağlantı, bağlantıda ısınma izi (renk değişimi)
- Blok gövdesinde şişme, çatlak ya da valf çevresinde sızıntı izi
- Sulu tipte elektrolit seviyesinin minimum çizgisinin altında olması; tamamlamada saf su yerine şebeke suyu kullanılması
- Grup içinde tek bir bloğun gerilim ya da iç dirençte diğerlerinden ayrışması ve buna rağmen serviste bırakılması
- Sıcaklık kompanzasyon probunun hiç takılmamış, akü grubundan uzağa bırakılmış ya da devre dışı olması
- Redresörün boost/equalize modunda kalıcı olarak bırakılması
- Akü sehpasının/rack'in topraklanmamış olması, sehpada korozyon
- DC tarafta koruma elemanının hiç bulunmaması ya da kısa devre akımına uygun seçilmemiş olması
- Hücreler arası bağlantı iletkenlerinin yalıtım kapaklarının takılmamış olması
- İkaz ve uyarı levhalarının (patlayıcı gaz, asit/alkali, DC gerilim) bulunmaması
- Sulu ve Ni-Cd tesislerde göz yıkama/nötralizasyon imkânının olmaması ya da alkali tesiste asit nötralizasyon malzemesi bulundurulması
- Gerilim/yoğunluk/iç direnç takip kayıtlarının tutulmaması — trend olmadan iç direnç ölçümü yorumlanamaz
- Akü grubunun havalandırılmayan bir teknik hacimde ya da ısı kaynağı yanında konumlanması
- Üretici veri sayfası ve bakım talimatının sahada bulunmaması — kriter kaynağının kendisinin eksik olması
EK-III md. 1.9.1'in son cümlesi açıktır: "Bakanlıkça periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanları yayımlanmamış veya periyodik kontrol rapor ve kriterler dokümanlarında hafif ve ağır kusurlara yönelik belirleme yapılmamış iş ekipmanları için hafif ve ağır kusur uygulaması yapılmaz."
Bakanlığın elektrik tarafında yayımladığı zorunlu rapor ve kriter dokümanları alçak gerilim topraklama, elektrik iç tesisatı, yıldırımdan korunma, yangın algılama ve 1–36 kV transformatör başlıklarındadır (bkz. zorunlu formatlar listesi). Akümülatör bu listede yoktur. İki sonucu vardır: yayımlanmış bir şekil şartı yoktur — sayfa yerleşimi ve kontrol maddesi sayısı kontrolü yapanın tekniğine bırakılmıştır (md. 1.7'nin saydığı rapor bölümleri ise her hâlükârda zorunludur — aşağıda); ve kusurlar yıldızlı derecelerle değil, düz tespit olarak yazılır.
Rapor bölümlerinde akümülatöre özgü dört nokta
Şekil şartı yayımlanmamış olsa da rapor bölümleri serbest değildir: EK-III md. 1.7 hangi bölümlerin bulunacağını sayar. Akümülatörde ayrıca dikkat gerektiren dört başlık şunlardır:
- md. 1.7.2.1 — etiket bölümü zorunlu değil. Madde ekipman etiket bilgilerini "tesisatlar hariç" iş ekipmanları için ister; akümülatör bir tesisat olduğundan marka/model/seri no zorunlu etiket bölümü değildir. Sistem ve şarj bilgileri md. 1.7.2.2 kapsamında tespit edilen bilgiler olarak yazılır.
- md. 1.7.4 — ölçüm aletleri. Kullanılan cihazların adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri yazılır; iç direnç ölçerin kaydedilmemesi en sık görülen eksiktir.
- md. 1.7.7 — Notlar bölümü. Madde açıkça "uygunsuzluk veya raporun diğer bölümlerine ait herhangi bir ifade bu bölümde belirtilemez" der. Kusur cümlesi Notlar'a değil, Kusur Açıklamaları bölümüne yazılır.
- md. 1.7.9 — imza. Ad soyad, mesleği, EKİPNET kayıt numarası ve nüsha sayısı belirtilir: "Periyodik kontrol yapmaya yetkili kişinin imzasının bulunmadığı raporlar geçersizdir."
Sonuç ve Kanaat bölümünde (md. 1.7.8) güvenli kullanıma sakınca oluşturacak kusur varsa ekipmanın uygunsuzluk giderilene kadar kullanılamayacağı, yoksa kullanılabileceği açıkça yazılır. Uygunsuz rapor çıktıysa md. 1.9 devreye girer: hususlar giderilinceye kadar ekipman kullanılmaz, işveren görünür biçimde uyarı işaretlemesi yapar ve eksikliklerin giderilmesinden sonra ikinci bir rapor düzenlenir.
İlgili rehberler
Akü grubu neredeyse hiçbir zaman tek başına kontrol edilmez; aynı ziyarette şu tesisatların raporu da çıkar:
- Elektrik iç tesisat kontrolü — akü odasının besleme ve dağıtım tarafı
- Topraklama ölçümü — sehpa/rack ve pano topraklamaları
- Jeneratör periyodik kontrolü — kesintisiz güç zincirinin diğer ayağı
- Transformatör periyodik kontrolü — Tablo-3'te akümülatörle aynı kriter cümlesini paylaşan tek satır
- Yangın algılama ve uyarı sistemi — panelin yedek akü grubu
- Acil aydınlatma — armatür bataryalarının süre testi
- Katodik koruma ölçümü — md. 2.3.2'de akümülatörle birlikte kimya mühendislerine de açılan diğer tesisat
Sıkça Sorulan Sorular
Akümülatör tesisatı kontrolü hangi sistemleri kapsar?
UPS akü grupları, telefon santrali ve veri merkezi DC sistemleri, jeneratör marş aküleri dışındaki sabit (stationary) akü tesisleri ile şarj redresörlerini kapsar. İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III, akümülatörleri elektrik tesisatlarıyla birlikte yıllık kontrole tabi tutar.
Akü odasında hidrojen neden ölçülür?
Sulu (açık) kurşun-asit aküler şarjda hidrojen gazı çıkarır; H₂ havada yaklaşık %4 alt patlama sınırına ulaşırsa kıvılcımla patlar. TS EN IEC 62485-2, gaz çıkışını güvenle seyreltecek doğal veya cebri havalandırma ister — kontrolde havalandırmanın varlığı, kesiti/debisi ve çıkış noktası doğrulanır. Bakımsız (VRLA) akülerde gaz salımı çok düşüktür ama havalandırma şartı tamamen kalkmaz.
Şarj sisteminde neye bakılır?
Redresörün float/boost gerilim ayarlarının akü tipine uygunluğu, şarj akımı, gerilim dengesizliği (hücreler arası sapma), sıcaklık kompanzasyonu ve alarm/izleme işlevleri kontrol edilir; aşırı şarj hem akü ömrünü kısaltır hem gaz çıkışını artırır.
Aküler tek tek mi ölçülür?
Yıllık kontrolde grup gerilimi ve örneklenmiş hücre/blok gerilimleri ölçülür; şüpheli sapma varsa tüm bloklar ölçülür. Terminal temizliği-sıkılığı, elektrolit seviyesi (sulu tipte), gövde şişmesi/çatlağı ve sehpa-rack topraklaması her akü grubunda gözle kontrol edilir.
Akümülatör kontrolünü kimler yapabilir?
Elektrik ve elektrik-elektronik mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar yapabilir; yetkili kimya mühendisleri de bu kontrolleri yapabilir (İEKY EK-III 2.3.2). Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur.
Akümülatör kontrolünün kriteri hangi standarttır?
İEKY EK-III Tablo-3’ün akümülatör satırı bir standart adı vermez; kriteri “İmalatçının belirleyeceği şartlar kapsamında yapılır” diye tanımlar ve azami süreyi 1 yıl olarak verir. Bu yüzden kriterin birincil kaynağı üreticinin veri sayfası ve bakım talimatıdır; md. 1.7.1.1 de standart ya da yönetmelik yoksa üreticinin tavsiye ettiği metotların rapora yazılmasını ister. TS EN IEC 62485-2 tesisin güvenlik kurallarını (havalandırma, kısa devre ve dokunma koruması, işaretleme) verir ve md. 1.11 uyarınca destekleyici olarak kullanılır.
Akümülatör raporunda hafif/ağır kusur derecelendirmesi yapılır mı?
Hayır. EK-III md. 1.9.1’in son cümlesi, Bakanlıkça periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlanmamış iş ekipmanları için hafif ve ağır kusur uygulaması yapılmayacağını söyler. Bakanlığın elektrik tarafında yayımladığı zorunlu dokümanlar arasında akümülatör yoktur; bu nedenle kusurlar yıldızlı derecelerle değil, düz tespit olarak yazılır.
VRLA (bakımsız) akülerde hangi ölçüm esastır?
Hücre kapalı olduğu için elektrolit yoğunluğu ölçülemez; blok gerilimi ile iç direnç veya iletkenlik ölçümü esastır. İç direnç mutlak bir eşiğe göre değil, devreye alma ölçümüne göre artışıyla değerlendirilir ve kabul edilebilir artış üreticinin veri sayfasından alınır. Gövde şişmesi, valf çevresinde sızıntı ve terminal ısınması gözle değerlendirilir; karşılaştırma anlamlı olsun diye her turda aynı cihaz ve aynı yöntem kullanılır.
Akümülatör kontrolü için akreditasyon (ekipman muayene kuruluşu) şartı var mı?
Yoktur. İEKY EK MADDE 2, periyodik kontrolü yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilecek iş ekipmanlarını tek tek sayar; akümülatör bu listede yer almaz. Yetkili unvana ve EKİPNET kaydına sahip kişi raporu tek başına düzenleyebilir.
Akümülatör raporu Raporsis'te hazır şablon
Sistem/şarj bilgi blokları, 14 kontrol maddesi ve H₂ havalandırma değerlendirmesiyle; UPS'li her müşteride topraklama-iç tesisat raporlarıyla aynı işte kesin.
Raporsis, bu kontrollerin raporunu teklif, iş takibi ve faturayla birlikte tek yerden yöneten bir periyodik kontrol yazılımıdır.
Bu raporu Raporsis'te 10 dakikada hazırlayın →