Jeneratör Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Jeneratör periyodik kontrolü nedir?

Jeneratör; şebeke kesintisinde devreye giren, yakıtlı bir iş ekipmanıdır ve hem mekanik (yakıt, soğutma, egzoz) hem elektriksel (topraklama, devreye girme, gerilim/frekans kalitesi) riskler taşır. Periyodik kontrol, jeneratörün beklenen anda devreye girip anma değerlerinde güvenle enerji verebildiğini ve tehlike oluşturabilecek kısımlarının sağlam olduğunu doğrular. Boşta çalıştırıp "motor çalışıyor" demek periyodik kontrol değildir; yük testi işin çekirdeğidir.

Yasal dayanak ve standartlar

Jeneratör EK-III'te tam olarak nerede geçiyor?

Jeneratör, yönetmelikte adı açıkça sayılan bir tesisattır; "benzeri ekipman" yorumuna gerek yoktur. EK-III'ün 2.3. Tesisatlar başlığında iki yerde geçer: yetkili unvanları veren md. 2.3.2 ve süreleri veren Tablo-3.

Tablo-3'ün jeneratör satırı kriter kaynağını ve azami süreyi birlikte verir: kontrol TS ISO 8528 serisi standartlarında belirtilen kriterlere uygun olarak yapılır, süre "standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl"dır — yani periyodu önce standarda, standart susuyorsa yönetmeliğin bir yıllık tavanına sorarsınız. Ayrıca md. 1.11 uyarınca tablolarda anılan standartlar örnek niteliğindedir; imal yılına göre yayımlanmış diğer ilgili standartlar da dikkate alınır.

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

Jeneratörün elektriksel periyodik kontrolü elektrik tesisatı kapsamında elektrik mühendisleri, elektrik-elektronik mühendisleri, elektrik eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, elektrik tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır (İEKY EK-III 2.3.2); EKİPNET kaydı zorunludur.

Periyodik kontrol aralığı, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece azami 1 yıldır. İmalatçı daha kısa süre öngörmüşse veya ekipman ağır çalışma koşullarında kullanılıyorsa süre kısaltılabilir; uzatılamaz.

Bir yıl bir tavandır, hedef değildir. EK-III md. 1.10; ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipmanın yaşı, bakım faaliyetleri, atmosferik koşullar, revizyon/kaza geçirmiş olması, önceki kontrol sonuçları ve kullanım süresi gibi etkenler ile risk değerlendirmesi sonuçlarına göre test ve muayenelerin sıklığının artırılabileceğini belirtir. Sürekli yük taşıyan, tozlu veya tuzlu ortamda duran ya da önceki kontrolde kusur çıkmış bir jeneratörde aralığı kısaltmak yönetmeliğe uygundur.

Muayene maddeleri

Raporsis'in jeneratör şablonunda muayene listesi 13 maddedir ve her madde tek tek işaretlenir. Soğutma suyu ile radyatör, yakıt tankı ile deposunun topraklaması ayrı satırlardır — birleştirilmiş bir "yakıt sistemi uygundur" satırı, hangi alt başlığın gerçekten bakıldığını gizler:

• Kilitlenebilirlik ve koruma kontrolü
• Gerilim ve topraklama hattı bağlantı kontrolü
• Yakıt boruları ve hortumların kontrolü
• Yağ seviyesi kontrolü
• Soğutma suyu kontrolü
• Radyatör kontrolü
• Topraklama direnci kontrolü
• Devreye girme ve çıkma kontrolü (otomatik + manuel)
• Yakıt tankı kontrolü
• Hava giriş menfez kontrolü
• Genel temizlik kontrolü
• Yakıt deposu topraklama bağlantısı kontrolü
• Egzoz hattı ve gaz tahliye kontrolü

Muayene protokolü: hangi sırayla, hangi cihazla?

Sıra keyfî değildir: enerjisiz statik muayene bitmeden makine çalıştırılmaz. Yük testinde çıkacak bir yakıt kaçağı ya da gevşek topraklama bağlantısı, testi yapan için doğrudan tehlikedir.

1. Belge incelemesi. Etiket değerleri, üretici bakım talimatı, önceki rapor, varsa proje ve ATS ayar değerleri okunur. TS ISO 8528 serisine göre beyan edilmiş performans sınıfı ve toleranslar burada tespit edilir — kabul ölçütü buradan gelir.
2. Durdurulmuş halde statik muayene. Makine devre dışı ve otomatik çalışma kilitliyken; yakıt boru ve hortumları, yağ ile soğutma suyu seviyeleri, radyatör, akü bağlantıları, egzoz hattı, menfezler ve pano içi bağlantı sıkılıkları incelenir. Motor ile alternatörü birleştiren kaplin bağlantısı, grubun oturduğu kaidedeki titreşim takozları ve kayış gerginliği de bu adımda görülür; gevşemiş bir takoz ya da bozulmuş bir kaplin, yük altında önce titreşim sonra bağlantı hasarı olarak çıkar.
3. Topraklama ölçümü. Gövde ve nötr topraklama sürekliliği ile direnci, kalibrasyonu geçerli cihazla ölçülür; yakıt deposunun topraklaması ayrıca doğrulanır.
4. Boşta çalıştırma. Yağ basıncı, hararet, ses ve titreşim, egzoz rengi ve kaçaklar izlenir. Bu adım doğrulama değil, yük testine hazırlıktır.
5. Yük testi. Şebeke kesintisi simüle edilerek otomatik devreye girme, transfer süresi ve yük altındaki çıkış kalitesi ölçülür. Otomatik transfer panosunda şebeke, jeneratör ve yük bağlantıları ile kumanda ayarları da bu adımda görülür; transfer süresi kronometreyle, panonun jeneratöre geçtiği an esas alınarak okunur.
6. Yük atma ve kapanış. Şebeke geri verilir; geri transfer, soğuma çevrimi ve otomatik duruş izlenir. Jeneratör otomatik konumda teslim edilir.

Ölçüm aletleri — topraklama ölçüm cihazı, multimetre veya pens ampermetre, frekans ölçebilen güç kalite analizörü, transfer süresi için kronometre. Raporun 3. bölümünde her cihazın adı, seri numarası ve kalibrasyon geçerlilik tarihi yazılır; süresi geçmiş cihazla alınan ölçüm raporun tamamını tartışmaya açar.

Anma gücü hangi güç tipine ait? (ESP / PRP / COP)

Rapora tek başına yazılan "110 kVA" ifadesi eksiktir. TS ISO 8528-1, motor tahrikli jeneratör grupları için birden çok güç beyanı tanımlar: Standby (ESP), Prime (PRP) ve Sürekli (COP). Aynı makine bu beyanların her birinde farklı bir değer verir; hangisinin yazıldığı belirtilmezse raporun 4.1 bölümündeki yüzde okunamaz hale gelir, çünkü o yüzde doğrudan beyan değerine bölünür. Tip değişince aynı ölçüm başka bir sonuç üretir.

Bu yüzden şablonumuzun teknik bilgiler bölümünde güç tipi ayrı bir alandır, anma gücü alanının etiketi "seçilen güç tipine ait" kaydını taşır ve 4.1 tablosunun ilgili kolonu "Beyan Gücüne Oranı (%)" olarak adlandırılmıştır. Sahada yapılacak iş basittir: etiketi okuyun, hangi güç tipinin beyan edildiğini tespit edip rapora yazın, yüzdeyi o değere göre hesaplayın. Etikette tip yazmıyorsa bu da bir tespittir ve üreticinin dokümanından teyit edilir.

Yük yüzdesi nasıl hesaplanır?

Uygulanan yük sahada kW olarak okunur; jeneratörün beyan gücü ise etikette genellikle kVA yazılıdır. İkisi doğrudan bölünemez — önce beyan gücünün kW karşılığı bulunur.

%30 bir mevzuat sınırı değildir. Yönetmelik yük testi için bir yüzde vermez; ≥%30 saha pratiğine dayanan bir öneridir — çok düşük yükte alınan ölçüm makinenin gerçek davranışını göstermez ve dizel motorlarda islanma (wet stacking) riski doğar. Bağlayıcı yükleme oranı ve süresi, üreticinin bakım talimatındadır; talimat bir değer veriyorsa rapora dayanağıyla yazılır.

Yük testi ve ölçülen değerler

Kademeli yük testi: neden tek satır ölçüm yetmez?

Yük testi mümkünse tek noktada değil kademeli yapılır: yük basamak basamak artırılır, her kademede çıkış büyüklükleri ayrı kaydedilir. Bir jeneratör düşük yükte kusursuz görünüp yük arttığında gerilim çökmesi, frekans salınımı veya hararet problemi gösterebilir; tek satırlık ölçüm bu davranışı gizler. Birden çok ünite varsa her biri kendi satırında ölçülür — tablodaki ayırt edici sütun ("G-1 / %50") bunun içindir.

Kabul ölçütü nereden gelir?

Yönetmelik ölçülen değerlerin çoğu için sabit bir sayı vermez; ölçütü standardın, projenin ya da üreticinin belirlediğini söyler. Doğru pratik, akılda kalan bir sayıyı yazmak değil ölçütün kaynağını raporda göstermektir.

Jeneratörün topraklaması tesisin topraklama tesisatının parçasıdır; ölçüm yöntemi için topraklama ölçümü rehberine bakın.

Yakıt, akü, egzoz ve havalandırma kontrolleri

Sahadaki ağır olayların çoğu alternatörden değil, jeneratörü besleyen ve soğutan yardımcı sistemlerden çıkar.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

• Yakıt sistemi. Tank seviyesi; boru ve hortumlarda çatlak, sızdırma, yaşlanma; kelepçe sıkılığı; filtre ve su ayırıcı; tank havalandırması incelenir. Yakıt deposunun topraklama bağlantısı ayrı bir kontrol maddesidir — transferde biriken statik elektrik bir tutuşma kaynağıdır.
• Marş aküsü. Jeneratörün kesintide devreye girmemesinin en yaygın tek sebebi akünün ölmüş olmasıdır. Terminal korozyonu, kelepçe sıkılığı, gövde çatlağı/şişme, elektrolit durumu ve şarj redresörü kontrol edilir; akü grubu ayrı bir tesisatsa akümülatör periyodik kontrolü kendi raporuna konu olur.
• Egzoz hattı ve gaz tahliyesi. Susturucu ve boru bütünlüğü, conta/flanş kaçakları, esnek kompansatör, yanıcı malzemeye yakınlık, ısı yalıtımı ve tahliyenin dışarıya verilmesi kontrol edilir. Kapalı hacimde egzoz kaçağı karbon monoksit demektir.
• Havalandırma ve soğutma. Menfez kesitleri, panjur/damperin jeneratör çalışırken açılıp açılmadığı, radyatör peteği, soğutma suyu ve antifriz durumu ile kayış gerginliği incelenir. Tıkalı menfez, jeneratörü tam ihtiyaç anında hararetten durdurur.

Sahada sık görülen kusurlar

Aşağıdakiler sahada tekrar tekrar karşılaşılan tespitlerdir. Yayımlanmış kriter dokümanı bulunmadığından hafif/ağır derecelendirilmez; raporda düz tespit olarak yazılır.

• Jeneratörün manuel konumda unutulmuş olması — kesintide otomatik devreye girmez.
• Marş aküsünün bitmiş olması; şarj redresörünün arızalı ya da devre dışı bırakılmış olması.
• Yakıt deposunun boş veya kritik seviyede olması; uzun süre değişmemiş yakıtın bozulması.
• Yakıt hortumlarında yaşlanma çatlakları, kelepçe gevşekliği, zeminde sızıntı izleri.
• Yakıt deposu topraklama bağlantısının hiç yapılmamış ya da kopmuş olması.
• Egzoz hattında conta kaçağı, korozyon delinmesi veya tahliyenin kapalı hacme verilmesi.
• Menfezlerin depolanan malzemeyle kapatılması, panjurun sıkışması, radyatörün tıkanması.
• Topraklama iletkeninin kopuk/oksitli olması; direncin proje değerini aşması.
• Jeneratör odasının depo olarak kullanılması, yanıcı malzemenin bitişik istiflenmesi.
• Yalnızca boşta çalıştırılmış olması — kayıtlarda yük altında çalıştığına dair veri bulunmaması.
• ATS'nin şebeke dönüşünde takılması; yük atma sonrası soğuma çevrimi yapılmadan durulması.

Rapor yapısı

Bölümlerin içi de serbest değildir. 1. Firma Bilgileri; tesis adı ve periyodik kontrol adresinin yanında İSG-KATİP sözleşme kimliğini, SGK sicil numarasını, kontrolün başlangıç ve bitiş tarih ve saatini, bir sonraki periyodik kontrol tarihini ve kontrol nedenini (Periyodik Kontrol mü, İlk Kontrol mü) taşır. Aynı bölümdeki "Periyodik Kontrol Metodu ve Kapsamı" alanı, yukarıdaki mevzuat çerçevesinin rapordaki karşılığıdır: İEKY, TS ISO 8528 serisi ve üretici firma tavsiyeleri birlikte yazılır.

2. Teknik Bilgiler; marka, model/seri numarası, güç tipi, o güç tipine ait anma gücü (kVA), çalışma frekansı (Hz), çalışma tipi (tek faz / üç faz), yakıt tipi (dizel, benzin, doğalgaz veya LPG), faz-faz ve faz-nötr gerilimi, devir (RPM) ve güç faktörünü içerir. Bu bölüm yalnızca künye değildir: 4.1'deki yüzdenin paydası ile gerilim ve frekans karşılaştırmasının referansı buradan gelir. Boş bırakılan bir güç faktörü, ölçüm doğru alınmış olsa bile sonucu tartışmaya açar.

4.1 Yük Testi tek satırlık bir alan değil, satır eklenebilen bir tablodur: jeneratör/yük kademesi, uygulanan yük (kW), beyan gücüne oran (%), ATS transfer süresi (s), ölçülen gerilim (V), ölçülen frekans (Hz) ve topraklama direnci (Ω). Tek jeneratör tek kademede ölçüldüyse bir satır yeterlidir; ikinci ünite ya da ikinci yük kademesi için satır eklenir — böylece iki jeneratörlü bir tesiste ikinci ünitenin değerlerini kusur alanına elle yazmak ya da ayrı rapor açmak gerekmez.

7. Sonuç ve Kanaat bölümünde önce kanaat metni yazılır — jeneratörün otomatik ve manuel olarak devreye alındığı, tehlike oluşturabilecek kısımlarının belirtilen maddelerce kontrol edildiği — ardından iki karardan biri seçilir: "Mevcut şartlar altında rapor bitiş tarihine kadar kullanılması uygundur" ya da "Kullanımı uygun değildir". Tespit edilen uygunsuzluklar 5. Kusur Açıklamaları bölümüne yazılır.

Sıkça Sorulan Sorular