Acil Aydınlatma ve Yönlendirme Sistemi Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Acil aydınlatma kontrolü nedir?

Sistem; bataryalı (kendinden beslemeli) veya merkezi bataryadan beslenen acil aydınlatma armatürleri ile yönlendirme işaretlerinden oluşur. Kontrol; şebeke kesildiğinde armatürlerin devreye girdiğinin, aydınlık düzeylerinin standart değerleri sağladığının, sürenin yettiğinin ve kaçış yolu boyunca yönlendirme zincirinin kesintisiz olduğunun sahada doğrulanmasıdır.

Yasal dayanak ve standartlar

Acil aydınlatma İEKY EK-III'te nerede geçer?

Acil aydınlatma ve yönlendirme sistemi, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III'ün Tablo-3'ünde kendi adıyla ayrı bir satır olarak yer almaz; binanın elektrik tesisatının bir parçası olarak değerlendirilir, teknik ölçütleri ise Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) ile ilgili standartlardan gelir.

Periyodun dayanağı EK-III md. 2.3.1'dir: “İlgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece, tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır.” Bir yıl bir tavandır, hedef değildir: md. 1.10, ortam koşulları, kullanım sıklığı ve önceki kontrol sonuçları ile risk değerlendirmesine göre sıklığın artırılabileceğini belirtir. md. 2.3.7 ise elektrik tesisatlarının kontrolünde tesisat projesinin aranmasını ister: kontrole yerleşim projesiyle başlanır, sayım ve ölçüm o projeye uygunluğun denetimidir. Proje yoksa yapılan iş bir durum tespitidir.

Kim yapabilir?

Elektrik ve elektrik-elektronik mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur. İşletmenin TS EN 50172 gereği tuttuğu aylık test kayıtları raporun denetim konusudur.

Adım adım kontrol

1. Ön kontroller ve belgeler: Sistem tipi (bataryalı armatür / merkezi batarya), yerleşim projesi/armatür listesi, önceki test kayıtları (aylık fonksiyon, yıllık süre) incelenir.
2. Mahal bazlı sayım: Tüm armatürler ve yönlendirme işaretleri — örnekleme yapılmadan — mahal mahal listelenir; konum, tip ve çalışır durumu tek tek işaretlenir.
3. Fonksiyon testi: Şebeke kesilir (veya test butonu/merkezi test); armatürlerin acil moda geçişi, kesinti anında gecikmesiz devreye girme ve şebeke dönüşünde şarja geçiş gözlenir.
4. Aydınlık düzeyi ölçümü: Kaçış yolu ekseninde (≥ 1 lüks), merdiven ve yön değişim noktalarında, açık alanlarda (≥ 0,5 lüks) ve söndürücü/buton önlerinde lüksmetre ölçümleri alınır.
5. Süre (deşarj) testi: Yıllık tam süre testi: beyan edilen sürenin (60 dakika; kullanıcı yükü 200'den fazlaysa 120 dakika) sonunda armatürlerin yanmaya devam ettiği doğrulanır; erken sönen armatürler (batarya ömrü) listelenir.
6. Yönlendirme zinciri: Her noktadan bir sonraki işaretin görünürlüğü, piktogram uygunluğu, görüş mesafesi-boyut ilişkisi ve çıkış kapısı işaretlemeleri kontrol edilir; besleme/tesisat (hat, sigorta, merkezi batarya odası) gözden geçirilir.

Armatür nereye konur? Yerleşimin kontrolü

Aydınlık düzeyi ölçümü, armatürlerin doğru yerde olduğu varsayımına dayanır; yerleşim eksikse ölçüm yalnızca sonucu belgeler, sebebi göstermez. Şablonumuzun armatür kontrol maddeleri sahada sırayla bakılan beş noktayı tarif eder:

• Her çıkış ve acil çıkış kapısının yakınında armatür bulunması
• Merdivenlerde ve döşeme seviyesinin değiştiği yerlerde armatür bulunması
• Koridor kesişme ve yön değişim noktalarında armatür bulunması
• Yangın söndürme dolabı/cihazı ve yangın alarm butonunun yanında armatür bulunması — şablonumuz bu mesafeyi yatayda 2 metreyi aşmayacak biçimde sorar; bu bir yerleşim pratiğidir, BYKHY'nin verdiği bir sınır değil
• İlk yardım ekipmanı noktalarının aydınlatılmış ve işaretli olması

Sistem tipi bu bakışı da değiştirir. Kendinden bataryalı armatürlerde batarya armatürün içindedir ve her armatür kendi başına değerlendirilir; şarj gösterge LED'i, batarya şişmesi ve ömrü armatür armatür bakılır. Merkezi bataryalı sistemde ise ünitenin kendisi, besleme hattı ve otomatik transfer düzeni ayrıca denetlenir — tek bir ünite arızası tüm kaçış yolunu karartabildiği için burada zincirin ortası da bir muayene konusudur. Karma tesislerde ikisi birden yapılır. Hangi tip olursa olsun, armatürü hiç konmamış bir mahal, düzeyi tutmayan bir koridor kadar önemli bir bulgudur.

Sınır değerler: hangi sayı nereden geliyor?

Acil aydınlatma, ölçütlerin büyük kısmının yayımlanmış ve sayısal olduğu ender konulardan biridir. Aşağıdaki iki tablo, sahada ölçtüğünüz her büyüklüğün karşılığını ve dayanağını verir.

Ölçüm yeri tesadüfi değildir: yönetmelik düzeyin tabanlarda, döşemelerde ve yürüme yüzeylerinde, kaçış yolunun merkez hattı üzerinde sağlanmasını ister. Koridorun duvar dibinden alınan ölçüm, ölçütün tarif ettiği nokta değildir.

Mesafe ölçütü doğrudan bu çarpanlardan hesaplanır: 15 cm'lik dıştan aydınlatmalı işaret en fazla 15 metreden, aynı ölçüdeki içeriden aydınlatmalı ünite en fazla 30 metreden görülebilir sayılır; daha uzak noktalar için yönetmelik ilave işaret ister. İşaretin görünmesini engelleyen unsurlar da bulgudur: BYKHY Kılavuzu, görünümü engelleyen dekorasyon, mobilya veya ekipmana izin verilemeyeceğini ve işaretin görüş hattında çıkış amacı dışında parlak ışıklı işaret, ekran veya nesne bulunamayacağını yazar; md. 73/6 da kaçış yönünde tereddüt yaratabilecek ışıklı işaretleri yasaklar.

Süre şartı binaya göre değişir ve raporun en sık atlanan kararıdır: kullanıcı yükü kontrolden önce tespit edilip tesis bilgilerine yazılır. 60 dakikalık armatürlerle donatılmış ama kullanıcı yükü 200'ü aşan bir binada, armatürlerin hepsi çalışsa ve düzeyler tutsa bile sistem şarta uymuyordur — bu tespit ölçümle değil, beyan edilen süre ile kullanıcı yükünün karşılaştırılmasıyla çıkar. md. 72/2 acil aydınlatmanın nerelerde zorunlu olduğunu da sayar: bütün kaçış yolları, toplanma yerleri, asansör ve yürüyen merdivenler, kimyevi madde bulunan atölye ve laboratuvarlar, elektrik dağıtım ve jeneratör odaları, merkezi batarya ünitesi odaları, pompa istasyonları, kapalı otoparklar, ilk yardım ve emniyet ekipmanının bulunduğu yerler, yangın uyarı butonu ve yangın dolabı bulunan bölümler. Sayımda bu liste bir kontrol çizelgesi gibi kullanılır: armatürü hiç konmamış mahal, düzeyi tutmayan koridor kadar önemli bir bulgudur.

Ölçüm protokolü: hangi sırayla, hangi cihazla?

Sıra keyfî değildir: ölçümlerin bir kısmı yalnızca süre testinin sonunda alınabilir. Testi baştan buna göre kurgulamazsanız binayı ikinci kez karartmak zorunda kalırsınız.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

1. Fonksiyon testi önce. Şebeke kesilir; hangi armatürün devreye girmediği ilk birkaç dakikada belirlenir — ölü armatürler süre testine sokulmadan ayıklanır.
2. Başlangıç ölçümü (t = 0). Normal aydınlatma kapalı ve gün ışığı etkisi giderilmişken, lüksmetre sensörü yürüme yüzeyine yatay konarak merkez hattı boyunca ölçülür. Noktalar armatür altları ve aradaki en karanlık yerler olacak şekilde seçilir: 1/40 oranı ancak en yüksek ve en düşük nokta birlikte ölçülürse hesaplanabilir.
3. Tam süre (deşarj) testi. Kronometre başlatılır; sistem beyan edilen süre boyunca beslemesiz bırakılır.
4. Süre sonu ölçümü. Armatürlerin yanıyor olması yetmez: aynı noktalarda ikinci ölçüm alınır, hiçbir noktanın 0,5 lüksün altına düşmediği doğrulanır (md. 72/4). Erken sönenler tek tek listelenir.
5. İşaret ölçümleri. Dıştan aydınlatılanlarda parlaklık ve kontrast, tümünde montaj yüksekliği ve görülebilirlik uzaklığı ölçülür; okun gerçek kaçış yönünü gösterdiği ve bir sonraki işaretin görünürlüğü kaçış yolu boyunca yürünerek denetlenir.
6. Şebeke dönüşü. Armatürlerin şarj devresine geçtiği ve merkezi sistemde arıza sinyali kalmadığı doğrulanır.

Aylık ve yıllık test rejimi: raporun denetlediği kayıt

Periyodik kontrol yılda bir yapılan dış denetimdir; sistemin arada geçen süre boyunca çalışır kalması işletmenin sorumluluğundadır. BYKHY md. 84 bunu net söyler: acil aydınlatma, yönlendirme ve yangın algılama ve uyarı sistemleri; bina sahibinin ve yöneticinin veya yazılı olarak sorumluluğu devralan bina yetkilisinin sorumluluğu altında, ilgili standartlarda belirtilen periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulur.

TS EN 50172 bu rejimi iki kademeye ayırır: aylık kısa süreli fonksiyon testi ve yıllık tam beyan süresi testi; sonuçların ve arızaların kayıt altına alınması aynı standardın gereğidir. Rapor bu kayıtları da denetler: kayıt hiç tutulmuyorsa ya da yıllık tam süre testi hiç yapılmamışsa, armatürler kontrol günü çalışsa bile bu bir bulgudur — sistemin yıl boyunca çalışır kaldığına dair kanıt yoktur. Rapor, işletmenin bu testlerinin yerine de geçmez.

Kontrol başlıkları

• Ön kontroller ve belgeler (proje, test kayıtları)
• Armatürlerin mahal bazlı tam sayımı
• Acil moda geçiş (fonksiyon testi)
• Kaçış yolu ekseni ≥ 1 lüks
• Açık alan (panik önleme) ≥ 0,5 lüks
• Söndürücü/ihbar butonu önü aydınlık düzeyi
• Tam süre (deşarj) testi — 60 dakika; kullanıcı yükü 200'den fazlaysa 120 dakika
• Yönlendirme işaretlerinin görünürlüğü ve piktogramı
• Görüş mesafesi — işaret boyutu uygunluğu
• Merkezi batarya/besleme ve tesisat durumu
• Şarj göstergeleri ve batarya yaşı
• Aylık/yıllık iç test kayıtlarının tutulması

Sahada sık görülen kusurlar

Aşağıdakiler sahada tekrar tekrar karşılaşılan tespitlerdir. Bakanlıkça yayımlanmış rapor ve kriter dokümanı bulunmadığından hafif/ağır derecelendirilmez (İEKY EK-III md. 1.9.1); raporda düz tespit olarak yazılır.

• Şebeke kesildiğinde hiç yanmayan armatürler — en yaygın sebep ömrünü doldurmuş bataryadır.
• Yalnızca test butonuna basılıp “çalışıyor” denmesi; tam süre testinin hiç yapılmamış olması.
• Armatürlerin süre dolmadan sönmesi ya da süre sonunda düzeyin 0,5 lüksün altına düşmesi.
• Kullanıcı yükü 200'ü aşan binada 60 dakikalık armatürlerle yetinilmesi.
• Merdiven sahanlığı, kot değişimi, koridor kesişmesi ve yön değişim noktalarında armatür bulunmaması.
• Yangın dolabı, yangın uyarı butonu ve ilk yardım noktası önünde acil aydınlatma olmaması (md. 72/2 bu mahalleri açıkça sayar).
• Merkez hattında ölçümün 1 lüksün altında çıkması; armatür aralığından doğan karanlık adalar ve 1/40 oranının aşılması.
• İşaretin görülebilirlik uzaklığından uzağa konması; 200–240 cm bandı dışına montaj; dekorasyon, tabela veya kanalla gizlenmesi.
• Ok yönünün gerçek kaçış yönüne ters olması; çıkışı bulunmayan koridora yönlendirme.
• Merkezi batarya sisteminde besleme kablosunun yangına dayanıklı tipte olmaması (md. 72/7).
• Acil aydınlatmanın anahtarlı devreden beslenmesi — anahtar kapatıldığında armatür şarj olmaz, kesintide boş bataryayla karşılaşılır.
• Şarj/arıza göstergesi sönük, bataryası şişmiş veya akmış armatürler; panelde susturulmuş arıza alarmı.
• Armatür önünün malzemeyle kapatılması, lens kirliliği, kırık difüzör.
• Aylık ve yıllık test kayıtlarının hiç tutulmaması (BYKHY md. 84, TS EN 50172).
• Dönüştürme kiti takılı olmayan normal armatürün “acil armatür” sanılması.

Acil aydınlatmayı besleyen ya da onunla birlikte denetlenen tesisatların kendi raporları vardır: jeneratör, akümülatör, yangın algılama ve uyarı sistemi ve elektrik iç tesisatı.

Sıkça Sorulan Sorular