Trafo Periyodik Kontrolü (1-36 kV) Nasıl Yapılır?

Trafo kontrolü nedir?

1-36 kV dağıtım trafoları; hücre (YG bölmesi), kesici-ayırıcı donanımı, trafo bölümü ve topraklama ağıyla bir bütündür. Periyodik kontrol; gözle kontrolün (kaçak, korozyon, izolatörler, kilitleme düzenleri, ölüm tehlikesi levhaları, iş güvenliği malzemeleri) ve topraklama ölçümlerinin (işletme/koruma — ayrık veya birleşik) birlikte belgelenmesidir.

Yasal dayanak ve standartlar

Trafo, kesici, hücre: kaç rapor kesilir?

Rapor sayısı oda sayısına değil ekipman sayısına bağlıdır; iki trafolu bir merkezde tek "trafo merkezi raporu" yazmak formatın kuralına aykırıdır. Ayrımı kuran şey 2.1 bölümündeki etiket bilgileridir: güç (kVA), primer/sekonder gerilim, imalat yılı, seri no, bağlantı grubu ve trafo tipi (kuru / hermetik / genleşme depolu). Bu alanlar tek bir ekipmanı tarif eder; iki trafo aynı forma sıkıştırıldığında kusur ve sonuç-kanaat cümlesinin hangi ekipmana ait olduğu belirsizleşir.

Aynı mantık kurulum şekli için de işler: format bunu altı seçenekle sorar (direk, beton köşk, bina, bina içi, bina altı, sac köşk) ve seçim hangi maddelerin anlamlı olduğunu belirler. Direğe montajlı bir trafoda hücre kapısı, tel fens, bina duvarı ya da bina içi aydınlatma maddelerinin fiziksel karşılığı yoktur; bunlar boş bırakılmaz, Uygulanamaz işaretlenir.

Periyot, zorunlu format kuralı ve kusur derecelendirmesi

Transformatör, EK-III'ün 2.3 Tesisatlar grubundadır. md. 2.3.1 genel kuralı "ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece tesisatların periyodik kontrolleri yılda bir yapılır" der; transformatörün ayrıca Tablo-3'te kendi satırı vardır ve orada periyodik kontrol dönemi 1 yıl, kontrol kriterleri ise "imalatçının belirleyeceği şartlar kapsamında" olarak verilir. Tablo-3'ün süre sütunu azami süreyi gösterir — kısaltmak serbesttir. ZPKK05 aynı sıklığı ikinci bir kaynaktan doğrular: Topraklamalar Yönetmeliğinin test frekansları ekine (Ek-P) atıfla endüstriyel ve ticari tesislerde yılda bir, nemli ve ıslak işyerlerinde azami 1 yıl aralıkla ölçüm ister.

Periyodu beklemeden kontrolü tetikleyen durumu da ZPKR05 2.2 bölümünde ayrı soru olarak sorar: tesisatta kapsamlı değişiklik (>%20). Trafo değişimi, hücre ilavesi, güç artırımı veya topraklama ağının genişletilmesi bu kapsamdadır; cevabın "Var" olması önceki raporun kabul değerlerinin geçerliliğini kaldırır.

Kim yapabilir?

Elektrik ve elektrik-elektronik mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur. YG bölmesinde çalışma EKAT kurallarına (kesme-ayırma-topraklama, kilitleme, yetkili nezaret) tabidir.

Raporun 8. bölümü bu kimliği belgeler: ad-soyad, meslek, imza ve Yetkili Kişi Kayıt Numarası (EKİPNET) yazılır, ayrıca raporun kaç nüsha hazırlandığı yazıyla ve rakamla istenir.

Adım adım kontrol (ZPKR05 akışı)

1. Etiket ve detay bilgileri: Trafo gücü (kVA), gerilim kademesi, seri no, imal yılı, soğutma tipi (yağlı/kuru), hücre tipi ve tesis şeması kaydedilir.
2. Genel gözle kontroller: Ölüm tehlikesi/uyarı levhaları, aydınlatma, havalandırma ve sineklikler, kapı-kilit düzenleri, kablo giriş-çıkışları, yangın söndürücü, kemirgen/su girişine karşı yalıtım, temizlik.
3. Hücre kontrolleri: Ayırıcı-kesici mekanizmaları ve kilitlemeleri (enterlok), sigorta/parafudr durumu, izolatörler, bara bağlantıları, ısınma-renk değişimi izleri, mekanik gösterge ve etiketler.
4. Trafo bölümü: Yağ kaçağı ve seviye göstergesi, silikajel rengi, bushingler, korozyon, gürültü/titreşim gözlemi, sıcaklık göstergesi/termometre, koruma röle bağlantıları.
5. İş güvenliği ve koruyucu malzemeler: ZPKR05'te ayrı bölümdür ve dört kalemden oluşur: İstanka, İzole Sehpa, İzole Halı, Eldiven — her biri varlığı ve durumu yönünden ayrı ayrı işaretlenir.
6. Topraklama ölçümleri: Sistem ayrıksa işletme ve koruma toprakları ayrı ayrı (direnç değerleri + elektrotlar arası etkileşim), birleşikse tek ağ ölçülür; süreklilik ve dokunma gerilimi şartı değerlendirilir; ölçüm cihazı kalibrasyon bilgisi rapora yazılır.
7. Raporlama: Bulgular Uygun / Uygun Değil / Uygulanamaz olarak işaretlenir, kusurlar (*) hafif / (**) ağır derecelendirilir, sonuç-kanaat yazılır.

Topraklama ölçüm protokolü: hangi nokta, hangi koşul, hangi sıra

ZPKK05 ölçümü serbest bırakmaz; hazırlıktan hesaba sıralı bir protokol tanımlar. En çok atlanan iki maddesi ölçüm noktası ve enerji durumudur.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

1. Hazırlık: Ölçüm tarihi, hava ve toprak durumu kaydedilir; topraklama projesinin varlığı sorgulanır. Zemin nem durumu ayrı alandır: kurak dönemde alınan düşük direnç yılın en olumsuz koşulunu temsil etmez.
2. Enerji durumu: Elektromanyetik etkileşimin çok olduğu alanlarda ölçüm belirsizliği artacağından enerjisiz ölçüm istenir — tercih değil, geçerlilik şartıdır. ZPKK05 bu maddede TS EN 50522'ye (1 kV a.a.'yı aşan güç tesislerinin topraklanması) dayanır.
3. Refakat: Ölçüm trafo işletme sorumlusunun bilgisi ve refakatinde yapılır; 2.2 bölümü bu kişinin bilgilerini ve onayını ayrı alanda ister.
4. Koruma topraklaması noktası: YG hücrelerini dolaşan şerit lamadan ölçülür; rastgele bir baradan alınan değer koruma topraklamasını temsil etmez.
5. İşletme topraklaması noktası: Ana dağıtım panosunun ana nötr barasından ölçülür; ayrık–birleşik ayrımı da fiilen burada görünür.
6. Koruma iletkeni kesiti: Toprak kısa devre akımına göre belirlenir; yetersizlik ısıl dayanım maddesiyle birlikte değerlendirilir.
7. Kesici ayarı: Açma zamanı tE'nin mevcut ayarı kontrol edilir; dokunma gerilimi sınırı UTP doğrudan ondan türer.
8. Hesap ve karar: Ölçülen direnç ile hesaplanan akım birleştirilip topraklama gerilimi bulunur, aşağıdaki kabul şartlarıyla karşılaştırılır.

Üç uçlu ölçümün saha düzeni

Protokolün 4 ve 5. maddelerinde geçen dirençler üç uçlu (düşen potansiyel) ölçerle alınır. Cihazın C ucundan toprağa akım basılır, P ucundan gerilim düşümü okunur ve direnç bu ikisinden hesaplanır; E ucu ölçülen topraklayıcıya bağlanır. Trafo merkezinde bu bağlantı çoğu zaman şerit lamadan veya ana nötr barasından alınır ve mutlaka temiz metal yüzey aranır — boya ve oksit tabakası üzerinden alınan bağlantı kendi temas direncini sonuca ekler. Topraklayıcının ölçüm süresince paralel dönüş yollarından ayrılması gerekir; ayrılmazsa okunan değer tek elektrot grubunun değil birbirine bağlı bütün ağın eşdeğeridir. Ayrık sistemde işletme ve koruma topraklamasını ayrı ayrı değerlendirme imkânı da tam bu yüzden kaybolur: iki grup ölçüm anında birbirine bağlı kalırsa rapora tek bir birleşik değer yazılmış olur.

Sondalar aynı doğrultuya çakılır: akım sondası en uzağa, topraklayıcının etki alanının dışına; gerilim sondası ise ikisinin arasındaki ara bölgeye, iki uca da yakın olmayacak biçimde. Topraklayıcı ile gerilim sondası ve topraklayıcı ile akım sondası arasındaki mesafeler bu tek hat üzerinde alınır. Gerilim sondası birkaç konuma kaydırılıp ölçüm tekrarlanır; okumanın düzleştiği plato bölgesindeki değer esas alınır. Sonda topraklayıcıya çok yakınken okuma düşük kalır, akım sondasına yaklaştıkça tırmanır; eğri hiç düzleşmiyorsa mesafeler yetersizdir ve sondalar uzaklaştırılıp ölçüm yenilenir. Bu titizlik trafoda ayrıca önemlidir: topraklama gerilimi doğrudan ölçülen RE, RB veya RbE değerinden türetildiği için plato bulunmadan alınan bir direnç, ardından gelen bütün UE hesabını ve uygunluk kararını da yanıltır. Ölçüm tarihi, hava durumu ve zemin nem durumu değerin yanına yazılır.

Cihaz kimliği raporun 3. bölümündedir; format burada iki cihaz sütunu açar — tipik olarak bir topraklama ölçer, bir termal kamera. Kalibrasyonu geçmiş cihazla alınan değer denetimde ölçüm sayılmaz. Termal kamera gözle kontrolün ayrılmaz parçasıdır: gövde, trafo üstü malzemeler, AG–YG bağlantıları, hücredeki YG bağlantıları ve ölçü trafoları ayrı maddelerle sorulur. ZPKK05'in 4 numaralı notu bir soruyu da kapatır: ısınma ve bağlantı noktası kontrollerinde termal kamera kullanıldığında, Bakanlıkça aksi belirtilmedikçe ek eğitim şartı aranmaz.

Topraklama gerilimi hesabı: UE, UTP ve U2

Formüller ZPKR05'in kendi alan etiketlerinde yazılıdır: toprak kısa devresi anında topraklama ağında oluşan gerilim yükselmesi, dokunma gerilimi sınırının belirli bir katını aşmamalıdır.

Girdilerin nereden geldiği en az formül kadar önemlidir. IE ölçülmez; ZPKK05'e göre 154 kV / 34,5 kV trafonun sekonderi tarafındaki RN direncine göre hesaplanır — dağıtım şirketinden alınacak şebeke verisidir. UTP de ölçülmez: tE'ye bağlı olarak Topraklamalar Yönetmeliğinin Şekil-6'sından okunur. Sahada gerçekten ölçtüğünüz büyüklükler RE, RB veya RbE dirençleridir; bu yüzden tE ayarını "kayıt" diye geçmek sonraki bütün hesabı dayanaksız bırakır. Birim tutarlılığına da dikkat: kA × Ω = kV; IE'yi amper girip sonucu kV sanmak UE'yi bin kat küçük gösterir ve uygunsuz bir tesisi uygun çıkarır.

Sınır değerler ve eşikler

1 Ω mu, 2 Ω mu? — iki dokümanın farkı

Tablodaki ilk iki satır bilerek yan yana yazılmıştır: Bakanlığın aynı konudaki iki dokümanı bu noktada aynı sayıyı vermiyor. ZPKK05'in “Yıldız noktası topraklaması” satırı, Topraklamalar Yönetmeliğinin 4. maddesine atıfla işletme topraklaması direncinin 1 Ω'dan az olması gerektiğini yazar; ZPKR05'in 7. bölümündeki ağır kusur tanımı ise eşiği RB < 2 Ω olarak verir.

Pratik yol: rapor kendi formatının kusur tanımına göre değerlendirilir — ağır kusur kararı 2 Ω üzerinden verilir. Ölçülen değer 1 ile 2 Ω arasındaysa tesis formatın ağır kusur eşiğini geçmiş ama kriter dokümanının aradığı seviyeyi tutturamamış demektir; bu notlar bölümünde belirtilir. İki sayıdan birini diğerinin yerine yazmak yanlıştır: raporun kusur tanımını değiştirmek zorunlu formatın metnini bozar, kriter dokümanını hiç anmamak ise bilinen bir uygunsuzluğu gizler. Ölçülen gerçek değer her hâlükârda rapora yazılır.

Öne çıkan kontrol başlıkları (ZPKR05 gözle kontrol bloklarından)

• Ölüm tehlikesi / uyarı levhaları
• Kapı, pencere, havalandırma ve sineklikler
• Kilitleme ve enterlok düzenleri
• İzolatörler ve bara bağlantıları
• Yağ kaçağı, yağ seviyesi, silikajel
• Bushingler ve kablo başlıkları
• Parafudr ve sigortalar
• Termometre / sıcaklık izleme
• İstanka, izole sehpa, izole halı, eldiven
• Topraklama iletkenleri ve bağlantı noktaları
• İşletme topraklaması direnci (ayrık/birleşik)
• Koruma topraklaması direnci ve süreklilik
• Hücre içi temizlik ve yabancı madde
• Yangın söndürücü ve acil müdahale düzeni

Liste raporun tamamı değildir: ZPKR05 gözle kontrolü dört bloğa ayırır, toplam 63 madde — genel 32, anahtarlamalı hücre 16, trafo bölümü 11, iş güvenliği malzemeleri 4.

Sahada sık görülen kusurlar

Aşağıdakiler trafo merkezlerinde tekrar tekrar karşılaşılan tespitlerdir. Derecelendirme burada bilerek yapılmamıştır: ZPKR05 ağır kusur hâllerini yalnız topraklama hesaplarına ilişkin üç madde için sayar (RB eşiği ile ayrık ve birleşik sistemlerdeki UE/U2 uygunsuzlukları). Format bu üçünün dışındaki bulgulara peşinen bir derece atamaz; derece, raporun 5. bölümünde (*) ve (**) işaretleriyle kontrolü yapan tarafından belirtilir.

• Ölüm tehlikesi levhasının sökülmüş, solmuş ya da okunamaz hâle gelmesi
• Hücre kapısı kilidinin çalışmaması, kilit asma kulağının kırık olması
• Kapı, pencere ve metal aksamın topraklama tesisiyle irtibatının kopması
• Havalandırma menfezlerinin veya sinekliklerin tıkanması, kuş-kemirgen girişi
• Binanın su alması; temel ve duvarlarda çatlak, nem, sıva dökülmesi
• Zeminde açıkta kablo; trafo odasının depo gibi kullanılması
• Yağ sızıntısı, yağ seviyesinin gösterge işaretinin altına düşmesi
• Silikajel renginin dönmesi; yağ toplama çukurunun olmaması veya dolması
• Buşing ve ark boynuzlarında çatlak, kirlenme, deformasyon
• Termal kamerada bağlantılarda ısınma farkı — gevşek klemens, oksitlenmiş bara
• Parafudr göstergesinin okunmaması veya bağlantısının kopuk olması
• Topraklama iletkeninde korozyon, kopma veya kesit yetersizliği
• İşletme topraklamasının ana nötr barasında gevşek/oksitlenmiş olması
• Koruma rölesi ayarlarının projeyle uyuşmaması, tE ayarının bilinmemesi
• Aydınlatmanın yetersizliği, acil aydınlatma akülerinin ölmüş olması
• Manevra talimatı, iş güvenliği talimatı veya tek hat şemasının bulunmaması
• Istaka, izole sehpa, izole halı ve eldivenin eksik ya da testinin geçmiş olması
• Yangın söndürücünün olmaması, uygun sınıfta olmaması veya bakımının dolması
• Gazlı hücrede gaz basıncının ikaz bölgesinde olması; mühürlerin kopuk olması
• YG sigortasına tel sarılması veya sigortanın ters yönde takılması

İş güvenliği malzemeleri sık atlanan bir bloktur. ZPKK05 bunları işletme ekipmanı sayar; yalıtkan sopalar, sigorta pensleri, eldivenler ve platformların standart aralıklarla test edilmesini ister, eldivenin ayrıca çalışma gerilimi seviyesine uygun sınıfta olması aranır — "eldiven var" demek yetmez.

Kusurlar raporun 5. bölümüne yazılır; nokta sayısı fazla tesislerde yalnız bu bölüm çoğaltılabilir. Topraklama tarafında format ayrık ve birleşik hâller için iki ayrı alan taşır: tesise uyan blok doldurulur, diğeri Uygulanamaz işaretlenir.

Alçak gerilim tarafındaki topraklama ölçümleri için topraklama ölçümü rehberine, AG gözle kontrol ve fonksiyon testleri için elektrik iç tesisat kontrolü rehberine bakabilirsiniz; bunlar ayrı raporlardır, trafo raporunun yerine geçmezler.

Sıkça Sorulan Sorular