Yol Yapım ve Taşıma Makinelerinin Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam ve standartlar

Bu ailenin iki üyesi kendi ayrıntılı rehberine sahiptir: silindir / zemin sıkıştırma (TS EN 500-4) ve damperli ve kaya kamyonu (TS EN 474-6+A1).

Aile üyeleri: kritik noktalar

Dozer (TS EN 474-2)

Palet takımı (gerginlik, makara-cer dişlisi aşınması), bıçak ve itme kolları pimleri, riper bağlantıları, ROPS/FOPS, eğimde fren-park kilidi.

Greyder

Bıçak döner tablası ve kilitleri, artikülasyon mafsalı, ön aks salınımı, hidrolik direksiyon yedekliliği, yol moduna geçiş emniyetleri (yolda seyir halinde ataşman kilitleri).

Asfalt finisheri (TS EN 500-6)

Perdah (screed) ısıtma sistemi — gazlıysa hortum/vana sızdırmazlığı, elektrikliyse kaçak koruması; konveyör ve helezon koruyucuları, sıcak yüzey ikazları, operatör platformu korkulukları.

Silindir / kompaktör (TS EN 500-4)

Titreşim sistemi kumandası ve eksantrik yatakları, tambur yüzeyi ile kazıyıcı (scraper) bıçakları, su püskürtme deposu ve memeleri, mafsal kilidi ve taşıma emniyeti, operatör koltuğu titreşim yalıtımı, çalışma-park-acil fren üçlüsü.

Damperli kamyon ve kaya kamyonu (TS EN 474-6)

Damper mekanik dayaması, damper silindir kaçakları, PTO ve hidrolik devre, kasa menteşe-kilitleri, kaya kamyonunda kabin koruma yapısı ve devrilme sınırlayıcıları, geri ikaz + kamera.

Ortak kontrol akışı

1. Kimlik ve kayıtlar: Marka/model/seri, çalışma saati, CE etiketi, bakım ve operatör kontrol kayıtları, operatör belgeleri.
2. Yapısal muayene: Şasi-kaynak çatlakları, ataşman pim/burçları, ROPS/FOPS, karşı ağırlıklar; kamyonlarda kasa ve menteşeler.
3. Hidrolik: Sızıntılar, silindir drift testi (bıçak/damper yük altında), emniyet ve yük tutma valfleri.
4. Frenler ve yürüyüş: Servis/park freni (eğim testi), palet/lastik durumu, direksiyon ve artikülasyon boşlukları.
5. Emniyet donanımları: Geri vites ikazı ve görüş (ayna/kamera), sesli-ışıklı ikazlar, emniyet kemeri, kumanda nötr emniyetleri, yangın söndürücü; finisherde ısıtma sistemi özel kontrolü.
6. Fonksiyon testi ve raporlama: Tüm hareketler denenir; bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir, uygunsuzluklar raporun Kusur Açıklamaları bölümüne (md. 1.7.6) yazılır.

Ortak kontrol maddeleri

• CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları
• ROPS/FOPS ve kabin koruma yapısı
• Şasi ve ataşman kaynaklarında çatlak
• Pim-burç boşlukları
• Damper/bıçak silindirlerinde yük altında kaçak
• Damper mekanik emniyet dayaması
• PTO ve hidrolik devre sızdırmazlığı
• Servis ve park freni (eğimde) performansı
• Palet/lastik ve yürüyüş takımı
• Artikülasyon/döner tabla kilitleri
• Perdah ısıtma sistemi sızdırmazlığı (finisher)
• Geri ikaz, kamera/ayna, aydınlatma
• Emniyet kemeri ve koltuk
• Yangın söndürücü

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Periyot ve yasal dayanak

Dayanak İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III md. 2.6.3'tür: bir kısım iş makinelerinin periyodik kontrol kriterleri ve kontrol süreleri Tablo-6'da belirtilmiştir. Tablo her satırda yalnız üç bilgi verir — ekipman adı, kriter standardı ve azami süre. Bu ailenin satırlarında azami süre sütununun tamamı aynı cümleyi taşır: "Standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl".

Makine tanımları ve alt tipler yönetmelikte değil, Bakanlığın Tablo-6 açıklama tablosunda (PK01) yer alır. md. 1.4 — periyot ve kriter tabloda ya da standartta yoksa üreticinin öngördüğü aralık, o da yoksa risk değerlendirmesi esastır. md. 1.4.1 — kontrol, makinenin imalat yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır. md. 1.10 — makinenin yaşı, revizyon/kaza geçirmesi ve önceki kontrol sonuçları gerekçesiyle sıklık artırılabilir; 1 yıl taban değil tavandır. Takvim de tek tetikleyici değildir: md. 6/A(1)(a) iş makinalarında konstrüksiyon ve yük kolu benzeri kısımlarda yapılan kaynak, kesme, taşlama gibi onarımları önemli bakım ve onarım sayar, md. 7(2)(a)(2) bunlardan sonra kontrolün yenilenmesini ister, md. 1.3.2 ise günlük muayenede çatlak veya aşırı aşınma görülen ekipmanın derhal periyodik kontrole tabi tutulacağını söyler.

Kapsam sınırı: hangi makine hangi satıra girer?

Bu ailede en sık yapılan hata, birbirine benzeyen iki makineye aynı raporu kesmektir. Tablo-6 satırları ayrı olduğu için kriter standardı da ayrı olmak zorundadır:

• Silindir ≠ finisher. Zemin sıkıştırma makinaları TS EN 500-4, asfaltlama makinaları TS EN 500-6+A1 satırındadır; ikisi aynı yolda yan yana çalışsa da silindire "Asfaltlama Makinası (Finisher)" başlıklı rapor kesilemez.
• Freze ≠ finisher. Eski kaplamayı kazıyan yol freze makinesi PK01'de yol düzeltme makinaları (TS EN 500-2+A1) satırındadır; serim yapmadığı için 500-6 kapsamında değildir. Zemini çimento veya kireçle karıştıran stabilize ve geri dönüşüm makinaları ise TS EN 500-3+A1 satırındadır.
• Kaya kamyonunun ayrı satırı yoktur. Saha jargonundaki kaya kamyonu Tablo-6'nın damperli kamyonlar satırına girer; PK01 bu satırın altında dayanıklı kasa tekerlekli ve paletli damperli kamyonu, mafsallı damperli kamyonu, 360° döner üst yapılı döner damperi ve çalışma kapasitesi 4500 kg veya daha az olan kompakt damperleri alt tip sayar. Rapor kriteri ortaktır (TS EN 474-6+A1); ayrışan şey kontrol maddeleri ve teknik alanlardır.
• Tabloda karşılığı bulunmayan ekipman. Satıra girip girmediğini belirleyen şey PK01'deki tanımdır; damperli kamyon orada "malzemeyi taşıyan, boşaltan veya yayan, açık boşaltma gövdesine sahip, kendinden tahrikli paletli veya tekerlekli makina" diye tanımlanır. Bir ekipman satırın tanımına birebir oturmuyorsa md. 7(1)'in yolladığı EK-III md. 1.1 ve 1.4 hiyerarşisi işletilir ve hangi ölçütün kullanıldığı raporun md. 1.7.1.1 "periyodik kontrol metodu" bölümüne yazılır.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Ölçümler koşula duyarlıdır; koşul yazılmazsa sayı da anlamsızdır. Makine düz, sert ve oturmuş zemine alınır, ataşman yere indirilir, park freni çekilir; hidrolik yağ üreticinin belirttiği çalışma sıcaklığına ısıtılır — soğuk ve viskoz yağ iç kaçağı azalttığı için soğuk alınan tutma ölçümü gerçek kaçağı olduğundan küçük gösterir ve aşınmış bir silindiri uygun sayabilir. Makinenin yüklü mü yüksüz mü olduğu, damper/bıçak konumu ve çalışma saati md. 1.7.2.2'nin istediği "tespit edilen bilgiler" olarak rapora yazılır.

Yapısal muayene. Şasi, damper kasası, itme kolları ve bağlantı kulakları yağ ve kirden temizlenip gözle muayene edilir — boya ve çamur altındaki çatlak temizlenmeden görülmez. Cıvatalar üreticinin torkunda olmalıdır; buradaki ölçüm aleti tork anahtarıdır. Kaynak çatlağı şüphesi gözle muayenenin sınırını aşar: md. 2.6.2 tahribatsız muayenenin de uygulanabileceğini ve raporların rapor ekinde saklanacağını, md. 1.12 uygulayıcının TS EN ISO 9712'ye uygun en az seviye 2 belgelendirmesini söyler. Pim ve burç mafsallarındaki boşluk, ataşman yere dayalıyken ve serbestken karşılaştırmalı olarak ölçülür (kumpas veya komparatör); aşırı boşluğun yanı sıra tıkalı gres kanalı ve eksik emniyet plakası da aranır ve rapora ölçülen değerle birlikte karşılaştırıldığı kaynak yazılır.

Koruyucu yapı ve operatör istasyonu. Kabini saran ROPS/FOPS çerçevesinde deformasyon ve çatlak, bağlantı cıvatalarının eksiksiz ve üreticinin torkunda olması, üretici sertifikasyon etiketinin okunaklı ve o yapıya ait olması aranır. En çok atlanan nokta sonradan yapılmış müdahaledir: lamba ya da anten montajı için profile delik açmak, kaynak yapmak veya hasarlı yapıyı doğrultmak onaylı konfigürasyonu bozar. Koruyucu yapı ancak emniyet kemeriyle birlikte anlamlı olduğundan koltuğun ve süspansiyonunun sağlam ve ayarlanabilir olduğu, kemerin kesiksiz olduğu ve kilidin tuttuğu aynı turda denenir.

Hidrolik yük tutma (drift) ölçümü. Bu ailenin ayırt edici testidir. Damper/bıçak belirlenen konuma kaldırılır, kumanda nötre alınır ve silindirin kendi ağırlığıyla geri kaçması ölçülür: silindir miline sabit bir referansa göre çelik cetvel veya mira konur, süre kronometreyle tutulur, sonuç kaçma miktarı ve bekleme süresi birlikte yazılır. Kritik nokta sürenin ve kabul sınırının uydurulmamasıdır — bekleme süresi ve kabul edilebilir kaçak değeri üreticinin servis kılavuzunda ya da makinenin tabi olduğu TS EN 474 / TS EN 500 bölümünde tanımlanır; ikisi de yoksa md. 1.4 gereği risk değerlendirmesiyle belirlenir ve hangi ölçütün kullanıldığı rapora yazılır. Drift kaçağın nerede olduğunu söylemez; aynı turda hortum-rakor sızıntısı, keçe kaçağı ve yük tutma (çek) valflerinin işlevi ayrı ayrı doğrulanır.

Yürüyüş takımı, fren ve eğim. Lastikli makinede diş derinliği ile kesik ve şişlikler, jant ve bijonların tam olması; paletli makinede palet gerginliği ile makara ve cer dişlisi aşınması; tamburlu silindirde tambur yüzeyi ve kazıyıcı bıçak boşluğu değerlendirilir. Servis freni için durma mesafesi, park freni için eğimde tutma ölçülür; eğim inklinometreyle kaydedilir — "eğimde tuttu" ifadesi, eğim değeri yazılmadan ölçüm sayılmaz. Damperli ve kaya kamyonunda test yüklü ve yüksüz ayrı ayrı yapılır. Bu makineler yük kaldırma ekipmanı olmadığından rutin kontrolde aşırı yükle (proof-load) yük testi uygulanmaz; yapılan şey fonksiyon, fren, hidrolik tutma ve stabilite testleridir.

Damper altına giriş: mekanik dayamanın yasal dayanağı

Sayfanın başındaki uyarının dayanağı EK-I md. 2.13'tür: bakım işleri ancak ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik, tüm hareketleri durmuş vaziyette ve çalışmıyorken yapılabilir; mümkün olmadığı hallerde gerekli önlemler alınır. Kalkık damper altındaki bakım tam olarak o "mümkün olmayan hal"dir ve gerekli önlem mekanik emniyet dayamasıdır. Kontrolde dayamanın var olduğu değil kullanılabilir olduğu doğrulanır: deforme olmamış, pimi/kilidi tam, ulaşılabilir ve makineyle birlikte taşınıyor. md. 2.13.1 bakım defteri bulunan makinelerde işlemlerin günü gününe işlenmesini ister.

Finisher: sıcak perdah, koruyucular ve asfalt dumanı

Finisherin ayırt edici riski ısıtmalı perdah (screed) ünitesidir. EK-I md. 2.10 iş ekipmanının yüksek sıcaklıktaki parçalarına yaklaşmayı veya teması engelleyecek tedbirleri zorunlu kılar — sıcak yüzey ikazları ve fiziksel engeller bu maddenin karşılığıdır. Konveyör ve helezon koruyucuları md. 2.8.1 kapsamındadır: koruyucu sağlam olmalı, kolayca çıkarılamamalı veya etkisiz hale getirilememelidir — bantla sarılmış kapak uygun değildir. Asfalt dumanı için dayanak md. 2.5.1'dir: gaz, buhar veya toz çıkarma tehlikesi olan ekipmanlar bunları kaynağında tutacak veya çekecek sistemlerle donatılır. Gazlı ısıtmada hortum, vana ve regülatör sızdırmazlığı köpük, uygun sıvı ya da gaz kaçak dedektörüyle denetlenir; hortumun değişim periyodu üretici beyanından alınır. Elektrikli ısıtmada rezistans yalıtımı ve kaçak akım koruması kontrol edilir. Gece serimi yapılıyorsa md. 2.9 ve md. 3.1.6(d) uyarınca aydınlatma aranır.

Silindir: yaya kumandalı ve uzaktan kumandalı tipler

PK01 zemin sıkıştırma makinalarını titreşimli ve titreşimsiz silindir olarak ayırır; alt tipler arasında tek tamburlu, tandem, kombine, üç tekerli, yaya kumandalı, yedekte çekilen ve lastik tekerlekli silindirler ile titreşimli levha ve tokmak sayılır. Bu ayrım kontrol setini değiştirir: operatörü üzerinde olmayan tiplerde devrilme koruması yerine kumanda güvenliği öne çıkar. EK-I md. 3.1.6(f) uzaktan kumandalı ekipmanın kontrol sınırlarının dışına çıkması halinde otomatik olarak hemen duracak şekilde olmasını ister; yedekte çekilende ise md. 3.1.2 çarpma ve sıkışmayı önleyecek koruyucular arar.

Kör nokta ve saha kuralları

EK-I md. 3.1.7 hareket halindeki makinenin kör noktalarına yaklaşmanın engellenmesini, sağlanamıyorsa nesne algılayıcı veya uyarı sistemleri kullanılmasını, o da olmuyorsa işaretçi görevlendirilmesini ister. md. 3.1.6 ayrıca yetkisiz çalıştırmayı önleyecek donanımı, görüşü iyileştirecek yardımcı araçları ve — çoğu raporda gerekçesiz yazılan maddenin dayanağı — kullanım yerinin hemen yakınında söndürme cihazı yoksa ekipmanın kendisinde yeterli yangın söndürme cihazı bulunmasını sayar. Kullanım tarafında EK-II md. 2.2 çalışma alanında trafik kuralları ve hız sınırları konulmasını, md. 2.4 ise üretim standardında veya kılavuzda açıkça belirtilmedikçe seyyar iş ekipmanıyla insan taşınmasına izin verilmemesini hükme bağlar — damper kasasında işçi taşımak bu maddenin doğrudan ihlalidir.

Sınır değerler nereden alınır?

Bakanlıkça bu aile için yayımlanmış zorunlu bir rapor formatı ya da kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez; rapora yazılan her sınırın kaynağı da yazılmalıdır. Aynı sebep kusur dilini de belirler: md. 1.9.1 hafif ve ağır kusur derecelendirmesini Bakanlıkça yayımlanan rapor formatı ve kriterleri kapsamında tespit edilen kusurlarla sınırlar ve bu dokümanların yayımlanmadığı iş ekipmanlarında hafif/ağır kusur uygulaması yapılmayacağını açıkça söyler. Bu ailede uygunsuzluklar derecelendirilmez; md. 1.7.6 Kusur Açıklamaları bölümünde tarif edilir ve md. 1.7.8 Sonuç ve Kanaat bölümünde ekipmanın kullanılıp kullanılamayacağı açıkça belirtilir.

Kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri md. 1.7.4 gereği raporda yer alır. Bu ailede tipik alet seti: çelik cetvel/mira, kumpas veya komparatör, tork anahtarı, eğim ölçer, kronometre, gerekiyorsa gaz kaçak dedektörü ve temassız sıcaklık ölçer.

Sahada sık görülen kusurlar

• Damper mekanik emniyet dayamasının hiç bulunmaması, deforme olması veya pimi kaybolduğu için kullanılamaz durumda olması
• Damper silindirinde yük altında kaçak; kalkık damperin kendiliğinden inmesi
• Kasa menteşe pimlerinde aşırı boşluk, emniyet plakalarının eksikliği, kasa tabanında yırtık
• Hidrolik hortumda örgü açılması, ezilme, sürtünme aşınması ya da bantla yapılmış geçici onarım
• PTO devresinde sızıntı; kumanda kolunun nötr emniyetinin devre dışı bırakılması
• Park freninin eğimde tutmaması ya da eğim değeri yazılmadan "uygun" işaretlenmesi
• Şasi, itme kolu ve bağlantı kulaklarında kaynak çatlağı; onarım kaynağının kayda geçmemesi
• ROPS/FOPS profiline delik açılması, sertifikasyon etiketinin okunmaz hale gelmesi
• Emniyet kemerinin kesik olması, kilidin tutmaması
• Geri vites sesli ikazının çalışmaması; ayna ve görüş yardımcılarının kırık olması
• Finisherde konveyör-helezon koruyucusunun sökülmesi; perdah ısıtma hortumunda çatlak, vana ve regülatörde sızdırma, tüplerin sabitlenmemiş olması
• Silindirde kazıyıcı bıçakların aşınması, su püskürtme memelerinin tıkalı olması, mafsal taşıma kilidinin bulunmaması
• Greyderde döner tabla kilidinin tutmaması, artikülasyon mafsalında aşırı boşluk
• Yangın söndürme cihazının basıncının düşük olması veya erişilemeyecek yere bağlanması
• Bakım defterinin günü gününe işlenmemesi; operatör günlük kontrol kayıtlarının tutulmaması

Kim yapabilir, raporda ne bulunur?

Yetkili unvanlar EK-III md. 2.6.1'de tek tek sayılır: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Operatör belgesi bu yetkinin yerine geçmez; kontrolü yapanın EKİPNET kayıt numarası raporda bulunmak zorundadır (md. 7(5) ve md. 1.7.9). Raporun bölümleri md. 1.7'de sayılıdır ve bu ailede en çok eksik bırakılan md. 1.7.3 test değerleridir — fren, hidrolik tutma ve fonksiyon testlerinin sonuç sayıları yazılmalıdır, "yapıldı" ifadesi ölçüm sayılmaz. Sonuç bağlayıcıdır: md. 1.9 uyarınca uygunsuzluk giderilinceye kadar ekipman kullanılmaz.

Sıkça Sorulan Sorular