Silindir (Zemin Sıkıştırma Makinası) Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Silindir, yol yapım ailesi içinde kendi standardı olan bir ekipmandır: yönetmelik "zemin sıkıştırma makinaları"nı TS EN 500-4'e, bir alt satırdaki "asfaltlama makinaları"nı ise TS EN 500-6+A1'e bağlar. Bu rehber silindire özgü üç odağı — titreşim sistemi, mafsal kilidi ve eğimde fren — ve raporun finisher raporundan neden ayrı olduğunu anlatır. Ailenin ortak kontrol akışı için yol yapım ve taşıma makineleri rehberine bakın.

Silindir kontrolü nedir?

Tek tamburlu, çift tamburlu, lastik tekerlekli ve kombi silindirleri kapsar. Bu makine zemini statik ağırlık + dinamik titreşim ile sıkıştırır; dolayısıyla kontrolün merkezinde diğer iş makinelerinde bulunmayan iki sistem vardır: eksantrik titreşim ünitesi ve tambur-su-kazıyıcı üçlüsü. Yönetmelikteki ekipman adı ("zemin sıkıştırma makinaları") genel yazıldığından yürütmeli plaka kompaktör ve tokmaklar da bu satıra düşer; makinede karşılığı olmayan maddeler raporda Uygulanamaz işaretlenir.

Yasal dayanak ve standartlar

📜 Mevzuat çerçevesi

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III Tablo-6 — "Zemin sıkıştırma makinaları" satırı; süre sütunu: "Standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl"
TS EN 500-4 — hareketli yol yapım makineleri: sıkıştırma makinelerine özgü güvenlik gerekleri (yönetmeliğin bu satırda atıf yaptığı tek standart)
Yönetmelik md. 2.6.2 — iş makinelerinde muayene ve testlere ek olarak tahribatsız muayene uygulanabilir; TM raporları periyodik kontrol raporunun ekinde saklanır
Kabin koruma yapısı (ROPS/FOPS) için üretici sertifikası aranır. Not: ROPS/FOPS standart numarası yönetmelikte anılmaz; sertifikanın dayandığı uluslararası standart ailesi ISO 3471 (ROPS) ve ISO 3449 (FOPS)'tur — kabul ölçütü sertifikanın kendisidir

⚠️ Silindir ≠ Asfalt finisheri: iki ayrı satır, iki ayrı rapor

Sahada en sık yapılan hata, silindir işine finisher formatında rapor kesmektir. Kontrol doğru yapılsa bile başlıktaki ekipman adı ve muayene metodundaki standart atfı yanlış olur; belge yanlış ekipmana düzenlenmiş sayılır. İki format örtüşmez:

	Silindir	Asfalt finisheri
Yönetmelik satırı	Zemin sıkıştırma makinaları	Asfaltlama makinaları
Standart	TS EN 500-4	TS EN 500-6+A1
Tespit edilen teknik bilgi	Tambur genişliği, titreşim frekansı (Hz)	Çalışma genişliği, bunker kapasitesi, çalışma hızı
Ayırt edici maddeler	Titreşim sistemi, tambur kazıyıcı, su püskürtme, mafsal kilidi	Bunker kapakları, konveyör-helezon koruyucuları, perdah ısıtma, sıcak yüzey ikazı

Kim yapabilir, ne sıklıkla?

Yönetmelik md. 2.6.1'e göre iş makinelerinin periyodik kontrolünü makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur. Periyot, standart daha kısa bir süre öngörmedikçe azami 1 yıldır; operatörün MYK belgesi makinenin kontrolü yerine geçmez.

Adım adım kontrol

Kimlik ve kayıtlar: Marka, tip, imal yılı, şase no; motor gücü, çalışma ağırlığı, tambur genişliği ve titreşim frekansı raporun "tespit edilen bilgiler" bölümüne yazılır. CE etiketi, kılavuz, bakım kayıtları ve operatör belgesi görülür.
Yapısal muayene: Şase-gövde kaynaklarında çatlak, tambur yataklama bölgesi, ROPS/FOPS kabin sertifikası ve kabinin darbe görmemiş olması.
Mafsal ve taşıma emniyeti: Articulation kilidinin varlığı, park konumuna takılabilmesi, pim-yuva aşınması ve uyarı etiketi.
Titreşim ünitesi: Kumandanın amaç dışı devreye girmemesi, eksantrik yataklarında ses/ısınma, genlik kademesi geçişi, makine durunca titreşimin kesilmesi.
Tambur çevresi: Tambur yüzeyi ve kazıyıcı (scraper) bıçak boşluğu, su deposu, filtre ve püskürtme memelerinin tek tek denenmesi — su kesilirse tambura malzeme yapışır.
Fren ve fonksiyon testi: Çalışma, park ve acil fren eğimde denenir (çelik tamburun düşük sürtünmesi nedeniyle düz zemin testi yanıltıcıdır); ardından tüm hareketler çalıştırılır, bulgular Uygun / Uygun Değil / Uygulanamaz işaretlenir. Uygunsuzluklar yıldızla derecelendirilmez; Kusur Açıklamaları bölümüne (md. 1.7.6) yazılır — gerekçesi aşağıdaki kutuda.

🪑 Koltuk yalıtımı ile maruziyet ölçümü aynı şey değildir

Raporda geçen "operatör koltuğu titreşim yalıtımı" maddesi koltuk süspansiyonunun çalışır olduğunu doğrular; çökmüş ya da kilitlenmiş bir koltuk uygunsuzluktur. Çalışanın günlük titreşim maruziyetinin ölçülmesi ise Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik kapsamında, iş hijyeni ölçümüyle yürüyen ayrı bir yükümlülüktür — periyodik kontrol raporunun konusu değildir ve onun yerine geçmez.

Kontrol maddeleri

Şase ve gövde sağlamlık
Kabin (ROPS/FOPS) sertifikası
Mafsal (articulation) kilidi ve taşıma emniyeti
Tambur yüzeyi ve kazıyıcı (scraper) bıçakları
Titreşim sistemi kumandası ve eksantrik yatakları
Su püskürtme sistemi, depo ve püskürtme memeleri
Lastik / tambur durumu
Hidrolik silindir ve hortumlar
Emniyet kemeri (operatör koltuğu)
Frenleme sistemi (çalışma, park ve acil fren)
Operatör koltuğu titreşim yalıtımı
Geri vites alarmı ve far/sinyal
Acil durdurma butonu
Görüş alanı, aynalar ve kamera (varsa)
Yangın söndürücü mevcudiyeti
Operatör belgesi
Bakım kayıtları

Mafsallı, tek tamburlu titreşimli zemin sıkıştırma silindirinin şematik yan görünüşü: ön tambur ve içindeki eksantrik titreşim ünitesi, tambur çatalı, kazıyıcı bıçak, su deposu ile püskürtme hattı, mafsal kulakları ve takılı taşıma kilidi, direksiyon hidrolik silindiri ve hortumları, arka gövde ve lastik, geri hareket sesli ikazı, kumanda konsolu ve acil durdurma, koltuk ve emniyet kemeri, koruma yapısı ile sertifika etiketi, tepe lambası ve yangın söndürme cihazı; ayrıca mafsal pimi ile yuvasının üstten görünüşü ve pim–yuva boşluğu ölçüsü, tambur kesitinde titreşim ünitesi, su memeleri ve tambur–kazıyıcı bıçak boşluğu ölçüsü gösterilmiştir. — **Silindir (zemin sıkıştırma makinası) — muayene ve ölçüm noktaları.** Üstte mafsallı, tek tamburlu titreşimli silindirin yan görünüşü; altta bu makineye özgü iki detay: solda mafsal pimi, yuvası ve taşıma kilidi (turuncu kesikli alan gövdeler arasındaki sıkışma bölgesidir), sağda tambur kesitiyle eksantrik titreşim ünitesi, su püskürtme memeleri ve kazıyıcı bıçak. Kırmızı oklar ölçü alınan mesafeleri, kesikli çizgiler gövde içinde kalan aksamı gösterir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Ölçümler koşula duyarlıdır; koşul yazılmazsa sayı da anlamsızdır. Makine düz, sert ve oturmuş zemine alınır, park freni çekilir; hidrolik yağ üreticinin belirttiği çalışma sıcaklığına ısıtılır — soğuk ve viskoz yağ iç kaçağı azalttığı için soğuk alınan tutma ölçümü gerçek kaçağı olduğundan küçük gösterir. Fren testi için ayrıca eğimli bir alan gerekir; çelik tamburun düşük sürtünmesi nedeniyle düz zeminde alınan sonuç yanıltıcıdır. Çalışma saati, tambur genişliği ve etiketteki titreşim frekansı md. 1.7.2.2'nin istediği "tespit edilen bilgiler" olarak rapora yazılır.

Yapısal muayene. Şase, gövde, tambur yataklama bölgesi ve mafsal bağlantı kulakları yağ ve kirden temizlenip gözle muayene edilir — boya ve çamur altındaki çatlak temizlenmeden görülmez. Aranan şey kaynak çatlağı, kalıcı deformasyon ve onarım izidir. Cıvatalar tam sayıda ve üreticinin torkunda olmalıdır; buradaki ölçüm aleti tork anahtarıdır, elle sıkma beyanı ölçüm değildir. Mafsal pim ve burçlarındaki boşluk kumpas veya komparatörle ölçülür; tıkalı gres kanalı ve eksik emniyet plakası da aranır, kabul sınırı üreticinin aşınma sınırı tablosundan alınır. Kaynak çatlağı şüphesi gözle muayenenin sınırını aşar: md. 2.6.2 tahribatsız muayenenin uygulanabileceğini ve raporun ekinde saklanacağını, md. 1.12 ise uygulayıcının TS EN ISO 9712'ye uygun en az seviye 2 belgelendirmesini şart koşar.

Hidrolik devre ve yük altında tutma. Silindir milinde çizik ve eğilme, keçede kaçak aranır — keçe kaçağının "terleme" sayılıp geçilmesi sık yapılan hatadır. Hortum, boru ve rakorlarda sızıntı, örgü açılması, ezilme ve sürtünme aşınması denetlenir; bantla yapılmış geçici onarım uygun değildir. Kaldırılabilen bir aksam varsa belirlenen konuma alınır, kumanda nötre alınır ve kendi ağırlığıyla kaçma miktarı ölçülür: silindir miline sabit bir referansa göre çelik cetvel veya mira konur, süre kronometreyle tutulur. Bekleme süresi ve kabul edilebilir kaçak üreticinin servis kılavuzunda ya da TS EN 500-4'te tanımlanır; ikisi de yoksa risk değerlendirmesiyle belirlenir ve hangi ölçütün kullanıldığı rapora yazılır.

Tambur, yürüyüş takımı ve fren. Tambur yüzeyi ile kazıyıcı bıçak boşluğu ölçülür; bıçak aşınmışsa ya da boşluk açılmışsa tambura malzeme yapışır. Lastik tekerlekli ve kombi tiplerde diş derinliği ile kesik ve şişlikler, jant ve bijonların tam olması değerlendirilir. Su deposu, filtre ve püskürtme memeleri tek tek denenir. Çalışma, park ve acil fren eğimde sınanır; eğim inklinometreyle kaydedilir — "eğimde tuttu" ifadesi, eğim değeri yazılmadan ölçüm sayılmaz. Bu makine yük kaldırma ekipmanı olmadığından rutin kontrolde aşırı yükle (proof-load) yük testi uygulanmaz; yapılan şey fonksiyon, fren ve stabilite testleridir.

Koruyucu yapı, koltuk ve görüş düzeni

Kabini saran ROPS/FOPS çerçevesinde deformasyon ve çatlak, bağlantı cıvatalarının eksiksiz ve üreticinin torkunda olması, üretici sertifikasyon etiketinin okunaklı ve o yapıya ait olması aranır. En çok atlanan nokta sonradan yapılmış müdahaledir: lamba ya da anten montajı için profile delik açmak, kaynak yapmak veya hasarlı yapıyı doğrultmak onaylı konfigürasyonu bozar; hasarlı yapı doğrultularak kullanıma alınmaz. Koruyucu yapı ancak emniyet kemeriyle birlikte anlamlı olduğundan koltuğun sağlam ve ayarlanabilir olduğu, kemerin kesiksiz olduğu ve kilidin tuttuğu aynı turda denenir — koltuk süspansiyonunun çalışır durumda olması ayrıca kendi kontrol maddesidir. Görüş tarafında aynalar, varsa kamera, farlar, tepe lambası, korna ve geri hareket sesli ikazı tek tek denenir; kör noktalarda yaklaşma engellenir, sağlanamıyorsa nesne algılayıcı veya uyarı sistemleri, o da olmuyorsa işaretçi kullanılır. Silindirin arka kör noktası, geri manevranın yoğun olduğu serim şeridinde en riskli bölgedir. Kullanım yerinin hemen yakınında söndürme cihazı yoksa ekipmanın kendisinde yeterli yangın söndürme cihazı bulunması aranır.

Sahada sık görülen kusurlar

Mafsal taşıma kilidinin hiç bulunmaması, deforme olması veya pimi kaybolduğu için kullanılamaz durumda olması; uyarı etiketinin okunmaz hale gelmesi
Kazıyıcı (scraper) bıçakların aşınması, boşluğun açılması ve tambura malzeme yapışması
Su püskürtme memelerinin tıkalı olması, deponun boş ya da filtrenin kirli bırakılması
Titreşim kumandasının amaç dışı devreye girmesi; eksantrik yataklarında anormal ses ve ısınma
Makine durduğunda titreşimin kendiliğinden kesilmemesi
Hidrolik hortumda örgü açılması, ezilme, sürtünme aşınması ya da bantla yapılmış geçici onarım
Silindir milinde çizik veya eğilme; keçe kaçağının terleme sayılıp geçilmesi
Şase ve mafsal bağlantı kulaklarında kaynak çatlağı; onarım kaynağının kayda geçmemesi
ROPS/FOPS profiline delik açılması, sertifikasyon etiketinin okunmaz hale gelmesi
Operatör koltuğu süspansiyonunun çökmesi veya kilitlenmesi
Emniyet kemerinin kesik olması, kilidin tutmaması
Park freninin eğimde tutmaması ya da eğim değeri yazılmadan uygun işaretlenmesi
Geri vites sesli ikazının çalışmaması; ayna ve görüş yardımcılarının kırık olması
Acil durdurma butonunun sıkışmış ya da erişilemez durumda olması
Yangın söndürme cihazının basıncının düşük olması veya erişilemeyecek yere bağlanması
Bakım defterinin günü gününe işlenmemesi

Sınır değerler ve ölçüm aletleri

Bakanlıkça bu ekipman için yayımlanmış zorunlu bir rapor formatı ya da kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez; Tablo-6 doğrudan TS EN 500-4'e yollar. Rapora yazılan her sınırın kaynağı da yazılmalıdır.

Ölçülen büyüklük	Sınır değerin kaynağı
Titreşim frekansı ve genlik kademeleri	Üretici teknik verisi (etiket değeri rapora tespit olarak yazılır)
Tambur–kazıyıcı bıçak boşluğu, bıçak aşınması	Üretici değişim ölçüsü
Fren durma mesafesi, park freni eğimi	Üretici kılavuzu + TS EN 500-4
Mafsal pim ve burç boşluğu; lastik diş derinliği	Üreticinin aşınma sınırı tablosu
Hidrolik silindir kaçağı ve bekleme süresi	Üretici servis kılavuzu; yoksa TS EN 500-4
Kaynak dikişinde çatlak bulgusu	Gözle muayene, gerekirse tahribatsız muayene (md. 2.6.2 / 1.12)
Hiçbiri tanımlı değilse	Risk değerlendirmesi sonucu (md. 1.4) — gerekçesiyle rapora yazılır

Kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri md. 1.7.4 gereği raporda yer alır. Silindirde tipik alet seti: çelik cetvel veya mira, kumpas ya da komparatör, tork anahtarı, eğim ölçer ve kronometre. Raporun bölümleri md. 1.7'de sayılıdır ve en çok eksik bırakılan md. 1.7.3 test değerleridir — fren ve fonksiyon testlerinin sonuç sayıları yazılmalıdır, "yapıldı" ifadesi ölçüm sayılmaz. Seyyar ekipman olduğu için md. 7(3) ayrıca geçerlidir: makine işletme dışında kullanıldığında son periyodik kontrol raporu da makineyle birlikte bulundurulur.

⚠️ Silindirde hafif / ağır kusur derecelendirmesi yapılmaz

İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III md. 1.9.1, Bakanlıkça periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlanmamış ya da hafif ve ağır kusurlara yönelik belirleme yapılmamış iş ekipmanları için hafif ve ağır kusur uygulamasının yapılmayacağını hükme bağlar. Zemin sıkıştırma makinaları için Bakanlıkça yayımlanmış bir kriter dokümanı yoktur: Tablo-6 bu satırda yalnızca kontrol periyodunu ve kriterlerin TS EN 500-4'ten alınacağını belirtir, kusur derecelendirmesi içermez. Derecelendirme yetkisi Bakanlıktadır; kontrolü yapmaya yetkili kişi kriterler dokümanında belirtilenler dışında hafif veya ağır kusur belirlemesi yapamaz. Bu nedenle raporda yıldızlı (*/**) derecelendirme kullanılmaz — uygunsuzluklar Kusur Açıklamaları (md. 1.7.6), kullanım kararı ise Sonuç ve Kanaat (md. 1.7.8) bölümüne yazılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Silindir raporu ile asfalt finisheri raporu neden aynı olamaz?

Çünkü yönetmelik ikisini ayrı satırda, ayrı standarda bağlamıştır: zemin sıkıştırma makinaları TS EN 500-4, asfaltlama makinaları TS EN 500-6+A1. Rapor başlığındaki ekipman adı ve muayene metodundaki standart atfı yanlış olursa belge, kontrol fiilen doğru yapılmış olsa bile yanlış ekipmana kesilmiş sayılır. Kontrol maddeleri de örtüşmez: silindirde titreşim sistemi, tambur kazıyıcı ve su püskürtme varken finisherde bunker kapakları, konveyör-helezon koruyucuları ve perdah ısıtma sistemi bulunur.

Titreşim sisteminde tam olarak neye bakılır?

Titreşim kumandasının yalnız amaçlanan koşulda devreye girdiği, eksantrik yataklarında anormal ses ve ısınma olmadığı, düşük-yüksek genlik geçişinin çalıştığı ve makine dururken titreşimin kendiliğinden kesildiği doğrulanır. Etiketteki titreşim frekansı (Hz) rapora tespit edilen bilgi olarak yazılır; sınır değerler üretici kılavuzundan alınır, standart tek bir rakam dayatmaz.

Mafsal (articulation) kilidi neden kritik bir maddedir?

Mafsallı silindirde ön ve arka gövde birbirine göre döner; bakım yapılırken ya da makine lowbed'e yüklenip taşınırken bu hareket kilitlenmez ise gövdeler makas gibi kapanır ve aradaki kişi ezilir. Kontrolde kilidin fiziken mevcut olduğu, park konumuna takılabildiği, pim-yuva boşluğunun aşınmadığı ve uyarı etiketinin okunur kaldığı aranır.

Operatörün titreşim maruziyeti bu raporda ölçülür mü?

Hayır. Periyodik kontrol raporunda bakılan şey koltuk süspansiyonunun çalışır durumda olmasıdır; çöken ya da kilitlenmiş bir koltuk yalıtımı uygunsuzluktur. Çalışanın günlük titreşim maruziyetinin ölçülmesi ve değerlendirilmesi ise Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik kapsamında ayrı bir yükümlülüktür; iş hijyeni ölçümüyle yapılır ve periyodik kontrolün yerine geçmez.

Tek tamburlu, çift tamburlu, lastik tekerlekli ve kombi silindirde kontrol farklı mı?

Çerçeve aynıdır, uygulanan maddeler değişir. Lastik tekerlekli silindirde titreşim sistemi maddesi Uygulanamaz işaretlenir, buna karşılık lastik durumu ve balast yükü öne çıkar. Kombi silindirde ön çelik tambur ile arka lastik grubu birlikte bulunduğundan hem titreşim hem lastik maddeleri uygulanır. Çift tamburluda kazıyıcı bıçak ve su püskürtme kontrolü iki tambur için ayrı ayrı yapılır.

Silindir raporu Raporsis'te kendi şablonuyla hazır

SL kodlu "Silindir (Zemin Sıkıştırma Makinası)" şablonu TS EN 500-4 atfıyla açılır; tambur genişliği ve titreşim frekansı alanları ile 17 kontrol maddesi hazır gelir — finisher şablonuyla karışmaz.

Raporsis, bu kontrollerin raporunu teklif, iş takibi ve faturayla birlikte tek yerden yöneten bir periyodik kontrol yazılımıdır.

Bu raporları Raporsis'te 10 dakikada hazırlayın →