İnşaat Asansörü Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

İnşaat asansörü kontrolü nedir?

Mast (kolon) üzerinde kremayer-pinyon tahrikle çalışan şantiye asansörlerini kapsar: insan ve yük taşıyanlar, yalnız yük taşıyanlar ve taşıma platformları. Kontrol; mast-ankraj zincirinin (düşeylik, ek cıvataları, yapıya bağlantı), emniyet zincirinin (paraşüt sistemi, kapı kilitleri, sınır anahtarları, aşırı yük) ve kaldırma davranışının (yük testleri) doğrulanmasıdır.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

EK-III'e göre makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. İnşaat asansörü Ek Madde 2'deki akreditasyon kapsamında değildir — yetkili mühendis kontrolü yeterlidir; raporda kontrolü yapanın EKİPNET kayıt numarası bulunur.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve sınıf: Marka/model/seri, tip (insan+yük / yalnız yük / taşıma platformu), kapasite ve kişi sayısı, mevcut kurulum yüksekliği; CE etiketi, montaj projesi ve bakım kayıtları.
2. Mast ve ankrajlar: Düşeylik, mast ek cıvataları, kremayer diş aşınması, ankrajların üretici projesindeki aralık ve detaya uygunluğu, serbest mast yüksekliği.
3. Kabin ve kapılar: Kabin yapısı ve döşemesi, kabin kapı kilit emniyeti, kat kapıları ve kilitleri (kabin katta değilken açılamama), zemin çevre koruması.
4. Emniyet fonksiyonları: Aşırı hız regülatörü ve paraşüt (düşme önleyici) testi — üretici prosedürüyle; üst/alt sınır anahtarları, aşırı yük emniyeti, acil durdurma ve acil iniş tertibatı, topraklama ve elektrik bağlantıları.
5. Yük testleri (EK-III uygulaması): Statik test kapasitenin 1,25 katı, dinamik test 1,1 katı ile; fren davranışı ve kat seviyeleme gözlenir.
6. Raporlama: Bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir, kusurlar derecelendirilir; operatör eğitim belgeleri de kayda geçer.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Kontrol, asansör kabini en alt konumda ve boşken başlar; üretici montaj projesi, kullanma kılavuzu, önceki periyodik kontrol raporu ve bakım kayıtları görülmeden ölçüme geçilmez. Şantiye asansörünün diğer kaldırma ekipmanlarından farkı, muayenenin makineyi değil o günkü kurulumu konu almasıdır: mevcut mast yüksekliği, eklenmiş mast sayısı ve atılmış ankraj sırası kontrol başlarken kayda geçirilir, çünkü bir önceki kontrolden bu yana ekipman fiilen büyümüştür. Kullanılan tork anahtarı, kumpas ve/veya mastar, çelik metre ve şakül ya da su terazisinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri rapora yazılır; kalibrasyon kaydı bulunmayan bir aletle alınan değer rapor dilinde ölçüm sayılmaz.

Sıra. Önce belge ve etiket, sonra taşıyıcı yapı (mast–ankraj), ardından kabin ve kapılar, sonra emniyet fonksiyonları, en son yük testleri yapılır. Bu sıra keyfî değildir: paraşüt sistemi ve sınır anahtarları doğrulanmadan yüklü test yaptırmak, korumasız bir yapıyı zorlamak anlamına gelir. Testler bittikten sonra taşıyıcı elemanlar kalıcı deformasyon yönünden bir kez daha gözden geçirilir.

Kanca ve kaldırma bloğunun muayenesi

Yalnız yük taşıyan kurulumlarda ve yardımcı kaldırma düzeneklerinde yük, kabinin yanı sıra kanca üzerinden de taşınabilir. Kanca, kaldırma zincirinin en küçük ama en çok yüklenen parçasıdır; muayenesi yukarıdan aşağıya, kanca bloğundan başlar.

Bloğun en üstündeki halat–makara–plaka takımında makaranın serbest döndüğü, oluk profilinin halat çapıyla uyumlu olduğu ve yan plakalarda deformasyon bulunmadığı görülür. Bloğun altındaki yatay travers ile bilyalı yatak ve altıgen somun takımında aranan şey harekettir: kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun ise emniyetli olmalıdır. Dönmeyen kanca yük bağlanırken sapanı burar, emniyeti alınmamış somun ise bloğu tümüyle serbest bırakır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçasında — sap ya da şank — çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın kanca gövdesine bağlandığı boyun bölgesi bir kesit değişim noktasıdır ve gerilme orada yığılır; çatlak ile kalıcı bükülme öncelikle burada beklenir. Ağzı kapatan emniyet mandalı yalnız "var" olmakla yeterli sayılmaz: mandal kanca ucuna değmeli ve bırakıldığında yayıyla kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş mandal, yükün ağızdan çıkmasını engellemez.

Ağzın açık tarafındaki uçta kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde çatlak aranır, yüzey işlemesinin bozulmamış olması gözetilir. Ağzın alt eğrisi, yani sapanın oturduğu temas yüzeyi, aşınma ve oyulma yönünden ayrıca değerlendirilir. Kanca gövdesi üzerinde kaynak ya da onarım izi bulunması başlı başına bir bulgudur: kaynak, gövdenin ısıl işlem geçmişini ve dolayısıyla taşıma hesabını geçersiz kılar.

Ağız açıklığı ve gövde kesiti ölçümü

Kancada iki büyüklük sayı olarak rapora girer: ağız (boğaz) açıklığı ve gövde kesiti. İkisi de kumpas ve/veya mastarla ölçülür, kesitte kalıcı daralma aranır ve değerler ekipmanın ilk ölçüsüyle — o yoksa aynı kancanın önceki kontrol değeriyle — karşılaştırılır. Raporsis şablonunda bunun karşılığı "Kanca Ağız Açıklığı Artışı (%)" alanıdır. Sınır değer önce üreticinin verdiği değerdir; üretici bir değer vermemişse yaygın çıpa ASME B30.10'un ≤ %5 / 6 mm ölçütüdür. Sayının yanına hangi kaynaktan alındığı da yazılır — kaynağı belirtilmemiş bir sınır, raporda savunulabilir bir ölçüt değildir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Kontrol maddeleri

• Mast/kolon sağlamlığı ve dikeylik
• Yapıya bağlama ankrajları (üretici montaj projesine göre)
• Kabin yapısı ve döşemesi
• Kabin kapı kilit emniyeti
• Kat kapıları ve kilit sistemi
• Aşırı hız regülatörü testi
• Düşme önleyici (paraşüt) sistemi testi
• Sınır anahtarları (üst/alt)
• Aşırı yük emniyeti
• Acil durdurma butonu ve acil iniş tertibatı
• Halat/zincir/dişli (kremayer-pinyon) durumu
• Frenleme sistemi
• Topraklama ve elektrik bağlantıları
• Statik ve dinamik yük testi
• Operatör eğitim belgeleri

Çelik halat ve zincir muayenesi

İnşaat asansörünün ana tahriki kremayer-pinyondur; buna karşılık karşı ağırlıklı kurulumlarda, yardımcı kaldırma düzeneklerinde ve halatla askıya alınan taşıma platformlarında yük yine çelik halattan geçer. Yukarıdaki listenin halat/zincir maddesi bu durumda aşağıdaki noktalar üzerinden değerlendirilir.

Çap ölçümü. Halat çapı, halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpas en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende alınır. Tek eksende alınan değer ezilmiş ya da yassılaşmış bir halatta gerçek daralmayı gizler. Halatın kendi yapısını tanımak ölçümün ön şartıdır: ortadaki lif ya da çelik öz demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür; demet bir tel öbeğidir, halat bu demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı uzunluk demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Kırık tel sayımı. Kırık teller gelişigüzel değil, tanımlı uzunluklarda sayılır: halat anma çapının (d) altı katı ve otuz katı uzunluklar. Bu iki sayım uzunluğu yalnızca halat çapından türetilir, yani halatı ölçmeden sayım da yapılamaz. Kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar ve genellikle elle tarandığında hissedilir; yüzey aşınmasında ise tel tepeleri düzleşir ve halat çapı bütün olarak daralır. Korozyon dış yüzeyde ve demet aralarında aranır. Kafes deformasyonunda demetler dışa açılarak sepetleşir, ezilmede ise kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır; ikisi de tek bir noktada bile görülse halatın o bölgesi taşıyıcı sayılmaz.

Halat yolu. Halatın kendisi kadar üzerinde çalıştığı yüzeyler de incelenir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket ya da klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi. Bozulmaların çoğu rastgele dağılmaz; makara girişleri, tambur ilk sarımı ve uç bağlantı çıkışı gibi tekrar tekrar bükülen bölgelerde yoğunlaşır, muayene de öncelikle oralara odaklanır. Zincirle çalışan düzeneklerde ölçülen büyüklük bakla iç boyundaki kalıcı uzamadır; şablondaki "Halat/Zincir Uzama (%)" alanında kullanılan çıpa zincirde ≤ %5 (ISO 3056) ya da üreticinin kendi verdiği değerdir.

Hangi ekipman, hangi rapor?

Şantiyede düşey taşıma yapan birden çok ekipman bulunur ve raporlar sık sık birbirine karışır. Ayrım, ekipmanın nasıl taşındığına ve insan taşıyıp taşımadığına bakılarak yapılır:

• İnşaat asansörü: mast üzerinde kremayer-pinyon tahrikle çalışır, kabin mast boyunca tırmanır. İnsan ve yük taşıyanlar, yalnız yük taşıyanlar ve taşıma platformları bu başlık altındadır; çerçeve TS EN 12159 / TS EN 12158-1 / TS EN 16719'dur.
• Sütunlu çalışma platformu: yine cepheye ankrajlı mast üzerinde kremayer-pinyonla tırmanır, ama taşınan şey kabin değil çalışma platformudur — kişi orada durup iş yapar, kat arası taşıma yapmaz.
• Asılı erişim donanımı: mast yoktur; platform çatıdan sarkan halatlarla asılıdır. Taşıyıcı eleman halat olduğu için birincil ve ikincil halat mantığı devreye girer.
• Yük asansörü: kalıcı yapıya kurulu, yalnız yük taşıyan asansördür; şantiye ekipmanı değildir.

Bu ayrım biçimsel değildir: doğru şablon seçilmediğinde kontrol maddeleri ekipmanın gerçek risk profiliyle örtüşmez. Mast üzerinde tırmanan bir ekipmana halat muayenesi ağırlıklı bir format kesmek, kremayer-pinyon ve ankraj zincirini raporun dışında bırakır.

Kullanım öncesi kontroller periyodik kontrolün yerine geçmez

İnşaat asansörü, şantiye boyunca defalarca değişen bir kurulumdur: her mast eklemesi ve her yeni ankraj, ekipmanın taşıyıcı yapısını değiştirir. Bu değişikliklerden sonra yapılan kurulum ve kullanım öncesi kontroller işletmenin sorumluluğundadır ve periyodik kontrolün yerine geçmez; tersi de doğrudur — periyodik kontrol raporu, aradaki her mast eklemesini önceden onaylamış sayılmaz.

Muayene eden mühendis açısından pratik sonuç şudur: rapora kontrol anındaki kurulum yüksekliği yazılır ve bulgular o yükseklik için geçerlidir. Bir sonraki kontrole kadar bina yükselip mast uzatılacaksa, bu ara kurulumların kaydı işletmede aranır. Kurulum kayıtlarının hiç tutulmadığı bir şantiyede, ankraj aralığı ve serbest mast yüksekliği ölçümleri o günkü durumdan ibaret kalır — rapor bunu açıkça söylemelidir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Ankraj sırasının kurulumla birlikte büyümemesi: mast eklenmiş ama yeni ankraj atılmamış; serbest mast yüksekliği üreticinin sınırını aşmış durumda.
• Mast ek cıvatalarının torksuz bırakılması: "elle sıkı" beyanı ölçüm değildir; değer üreticinin montaj projesinden okunur ve tork anahtarıyla doğrulanır.
• Kat kapısı kilidinin köprülenmesi: kabin katta değilken kapının açılabilmesi — şantiyede en sık karşılaşılan ve en ağır sonuçlu müdahaledir.
• Paraşüt sisteminin hiç denenmemiş olması: tertibat yerinde duruyor ama üretici prosedürüyle düşme testi yapılmamış; test sonrası frenin yeniden kurulmamış olması da aynı sınıftadır.
• Kremayer diş aşınması ve yağlama eksikliği: pinyon kavrama payının sınır dışına çıkması, dişlerde kırık ve düzensiz aşınma.
• Sınır anahtarlarının kısa devre edilmesi: üst ya da alt sınır kesicinin devre dışı bırakılması; tampon ve sınır anahtarının birlikte değerlendirilmemesi.
• Zemin çevre korumasının kaldırılması: mast dibindeki koruma çitinin malzeme geçişi için sökülüp yerine takılmaması.
• Kapasite etiketinin okunmaması: yük kapasitesi ve kişi sayısı silinmiş; farklı kurulum biçimleri için geçerli değerlerin ilan edilmemiş olması.
• Rapor tarafındaki kusur: ölçüm aletinin seri numarası ve kalibrasyon bilgisinin yazılmaması, ölçülen sınır değerin kaynağının belirtilmemesi.

Sıkça Sorulan Sorular