Yük Asansörü Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Yük asansörü periyodik kontrolü nedir?

Yük asansörü; katlar arasında yalnızca yükün taşındığı kaldırma ekipmanıdır. TS EN 81-31'in kapsadığı tip, EK-III dipnotunun tarifiyle "yükleme amaçlı erişilebilen, taşıyıcı (kabin veya platform) içinde insan seyri bulunmayan, sadece yüklerin taşındığı asansörler"dir: kişi kabine yükleme/boşaltma için girebilir ama kabinle birlikte seyahat etmez. İnsan taşıyan asansörler ise Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği kapsamında A tipi muayene kuruluşlarınca denetlenir. Kontrol; taşıyıcı sistemin, güvenlik kontaklarının ve yük altındaki dayanımın doğrulanmasını kapsar.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

İnsan seyri olmayan yük asansörlerinde (EK-III Tablo-2) periyodik kontrolü, EK-III md. 2.2.2'de sayılan unvanlar yapabilir: makine, mekatronik, metalürji-malzeme ve imalat mühendisleri ile makine/metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ve makine teknikerleri. Kontrolü yapan kişinin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması zorunludur. İnsan taşıyan veya kişinin zorlanmadan girebildiği ve kumandası kabin içinde olan asansörlerde ise kontrol A tipi muayene kuruluşuna aittir — serbest makine mühendisi yapamaz (EK-III md. 2.2.4).

Periyodik kontrol aralığı, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece azami 1 yıldır. İmalatçı daha kısa süre öngörmüşse veya ekipman ağır çalışma koşullarında kullanılıyorsa süre kısaltılabilir; uzatılamaz.

Adım adım yük asansörü kontrolü

1. Teknik bilgiler: Kapasite ve işletme kapasitesi (kg), kat sayısı ve durak katları, halat çapı (mm), kabin/platform ölçüleri (yükseklik–genişlik–derinlik), motor tipi kaydedilir.
2. Halat ve mekanik muayene: Halatlarda tel kopuğu, ezilme, korozyon ve uzama; hidrolik sistemlerde hortum deformasyonu ve kaçak; platform/kabin yapısal bütünlüğü.
3. Güvenlik kontakları: Alt ve üst sınır güvenlik kontakları ile tüm kat kapılarındaki switchlerin çalışması tek tek denenir — kapı açıkken asansör hareket etmemelidir.
4. Fren ve kumanda: Frenleme sistemi, kumanda butonları ve acil durdurma.
5. Dayanım testleri: Statik yükte mekanik dayanım ve dinamik (hareket hâlinde) mekanik dayanım doğrulanır; halat/zincir/askı elemanları üretici kriterlerine göre değerlendirilir.
6. Raporlama: Ölçümler ve sonuç kanaati yazılır.

Ölçüm protokolü: ne, nereden, hangi sırayla ölçülür

Yük asansöründe rapora giren teknik değerler iki gruba ayrılır. Birincisi ekipmanı tanımlayan sabit veridir: kapasite ve işletme kapasitesi (kg), kat sayısı ve durak katları, kabin/platform yüksekliği–genişliği–derinliği, motor tipi ve halat çapı (mm). İkincisi muayenede ölçülen değişken veridir: halat/zincir uzaması, askı elemanlarındaki aşınma ve varsa kanca ağız açıklığındaki kalıcı artış. Ölçüler kumpas ve/veya mastarla alınır; taşıyıcı elemanlarda ölçüm dayanım testinden önce bir kez, testten sonra bir kez tekrarlanır ki testten sonra bulunan kalıcı bir değişimin kaynağı ayırt edilebilsin.

Askı halatları: çap ölçümü ve aranan bozulma biçimleri

Rapora yazılan halat çapı (d), demet tepelerinden değil halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpasın çeneleri en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende tekrarlanır. İki eksen şarttır, çünkü ezilerek yassılaşmış bir halat tek eksende hâlâ anma çapını verebilir; çaptaki daralma da bu ölçümden çıkar.

Bulguyu yorumlamak halatın yapısını bilmeyi gerektirir. Ortadaki lif ya da çelik öz (çekirdek) demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür. Demet (kordon) bir tel öbeğidir; halat demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı boy demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Kırık tel sayımı, halatın kendi çapından türetilen iki referans boyda yapılır: 6d (anma çapının altı katı) ve 30d (otuz katı). Bunlar sabit bir cetvel değil orana bağlı boylardır — 8 mm'lik bir halatta 6d 48 mm'ye, 30d 240 mm'ye karşılık gelir. Sayımın hep bu boylarda yapılması, farklı çaplardaki halatların aynı ölçekte değerlendirilmesini sağlar.

Çizimde ayrı ayrı gösterilen bozulma biçimleri ayrı ayrı aranır ve ayrı ayrı kaydedilir:

• Tel kırığı (tel atığı): kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar; gözle olduğu kadar yüzeyin eldivenle taranmasıyla da fark edilir.
• Yüzey aşınması: tel tepeleri düzleşir ve halat çapı daralır — tel kırığından farklı bir bulgudur, çap ölçümüyle birlikte değerlendirilir.
• Korozyon: dış yüzeyde ve demet aralarında aranır; demet arası korozyon, dıştan sağlam görünen bir halatta da bulunabilir.
• Kafes deformasyonu: demetler dışa açılır (sahada "kuş kafesi" denir).
• Ezilme: kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır.

Halat tek başına değil yolu boyunca muayene edilir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada (kasnak) oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket/klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi incelenir. Yük asansöründe bozulmalar en çok bu temas ve giriş bölgelerinde yoğunlaşır; kabin en alt ve en üst konumdayken kuyu içinde kalan bölümler de görülmelidir. Yalnız makine dairesinden görünen kısma bakılarak "uygun" yazılan bir halat gerçekte hiç muayene edilmemiş demektir. Halat uzaması ayrıca ölçülür ve sınır değeri üretici kriterlerinden alınır.

Askı elemanları ve kanca

Kancalı askı düzeni bulunan yük asansörlerinde muayene yukarıdan aşağıya yürür. En üstteki kanca bloğunda — halat, makara ve yan plakalardan oluşan takım — makaranın serbest dönüşü, makara oluğunun halat çapıyla uyumu ve yan plakalardaki deformasyon kontrol edilir. Bloğun altındaki yatay travers, bilyalı yatak ve altıgen somun takımında kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun emniyetli olmalıdır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçası saptır (şank); burada çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın gövdeye bağlandığı kesit değişim bölgesi (boyun) çizimde kesikli çerçeveyle işaretlidir: kesitin değiştiği her yer gerilme yığılması bölgesidir, burada çatlak ve kalıcı bükülme aranır.

Emniyet mandalı (dil) kanca ağzını kapatan hareketli parçadır. En sık yapılan hata mandalın yalnız varlığına bakmaktır: mandal kanca ucuna değmeli ve yay bırakınca kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş bir mandal yükün ağızdan çıkmasını engellemez.

Ağzın açık tarafındaki uçta (burun) kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde (boğaz) çatlak aranır ve yüzey işlemesi bozulmamış olmalıdır. Ağzın alt eğrisindeki yük oturma (temas) yüzeyinde aşınma, oyulma ve kalıcı iz aranır. Kanca gövdesi üzerinde kaynak işlemi bulunmamalıdır; onarım amaçlı kaynak izi başlı başına bir uygunsuzluktur.

Kancada iki ölçü kumpas ve/veya mastarla alınır: ağız (boğaz) açıklığı ve gövde kesiti. İkisi de ilk ölçüyle karşılaştırılır; ağızda kalıcı artış, kesitte kalıcı daralma aranır. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa ASME B30.10 çerçevesi (yaklaşık %5 veya 6 mm) referans alınır. Sınırı aşan kanca onarılmaz, değiştirilir. Kancasız — doğrudan askı çubuğu, zincir ya da halat soketiyle bağlanan — düzenlerde aynı mantık askı elemanının kendisine uygulanır: kesit değişim bölgeleri, pim yuvaları ve emniyet segmanları çatlak ve deformasyon yönünden incelenir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Dayanım testleri ve test yükü

Yük asansörünün kontrol maddelerindeki son iki satır statik yükte mekanik dayanım ve dinamik mekanik dayanımdır. Test yükünü, EK-III md. 2.2.1.1 uyarınca muayeneyi yapan kişi kapasiteye göre belirler; aynı madde genel kural olarak statik katsayıyı 1,25, dinamik katsayıyı 1,1 verir (elle işletilen kaldırma iletme ekipmanları ile kaldırma aksesuarlarında statik katsayı 1,5'tir). Üretici farklı bir test prosedürü tanımlamışsa o esas alınır.

Güvenlik kontakları, kapı switchleri ve kuyu

Yük asansöründe kaza mekanizması genellikle taşıyıcı sistemin kopmasından değil, kapı açıkken hareketten ve kuyu boşluğuna erişimten doğar. Bu yüzden güvenlik kontakları tek tek denenir, topluca "uygun" işaretlenmez.

Kat kapısı switchleri: her kat kapısının kontağı ayrı bir devre elemanıdır ve birinin arızası diğerlerinin sağlamlığıyla telafi edilemez. Doğru yöntem, her katta kapı açıkken hareket komutu verip asansörün hareket etmediğini görmektir — kontağın varlığına bakmak yetmez, köprülenmiş (bypass edilmiş) bir kontak yerinde durduğu hâlde işlevsizdir. Kilit mekanizmasının kapıyı kabin katta değilken açtırmaması da ayrıca denenir.

Alt ve üst sınır güvenlik kontakları: kabinin en alt ve en üst durakları aşmasını engelleyen kontaklar, normal seyir sınırlayıcısından bağımsız çalışmalıdır. Kontak devreye girdiğinde hareketin gerçekten kesildiği doğrulanır.

Kumanda ve acil durdurma: kat butonları, kabin dışı kumanda düzeni ve acil durdurma denenir; kumanda kablosunun askısı, sürtünme aşınması ve bağlantı kutularının kapak bütünlüğü incelenir.

Kuyu, platform ve uyarı düzeni: kuyu duvarları ve kat eşikleri, kabin/platform tabanı ve yan korkulukları, kapasite etiketinin okunurluğu ile "insan binmez" anlamına gelen uyarı işaretlerinin varlığı kontrol edilir. Bu son madde biçimsel değil kapsamsaldır: fiilen insan binen bir yük asansörü hukuken insan taşıyan asansör sayılır ve rejimi değişir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kat kapısı switchlerinin köprülenmiş (bypass edilmiş) olması; kapı açıkken asansörün hareket edebilmesi
• Kat kapılarının kabin o katta değilken elle açılabilmesi — kilit mekanizmasının işlevini yitirmiş olması
• Alt/üst sınır güvenlik kontaklarının devre dışı bırakılması ya da hiç denenmemesi
• Kapasite etiketinin sökülmüş, boyanmış veya okunamaz hâlde olması; "insan binmez" uyarısının bulunmaması
• Askı halatlarında tel atığı, kafes deformasyonu, ezilme ve korozyon; halat uzamasının hiç ölçülmemesi
• Halat çapının tek eksende ölçülmesi — ezilme bu yüzden gözden kaçar
• Makara oluğunun halat çapına göre aşınmış olması; halatın makaradan atlaması
• Hidrolik tiplerde hortumlarda örgü açılması, sürtünme aşınması, bantla yapılmış geçici onarım; yük altında kabinin kat seviyesinden düşmesi (drift)
• Frenleme sisteminin kaçırması; kat hizalamasının bozulması
• Kabin/platform tabanında delinme, korkuluklarda deformasyon; kuyu eşiklerinde kot farkı
• Kumanda kablosunun askısının kopmuş, kablonun gerilim taşıyacak biçimde çekiliyor olması
• Fiilen insan taşındığı hâlde ekipmanın TS EN 81-31 kapsamında raporlanması
• Statik/dinamik dayanım testlerinin yapılmadığı hâlde raporda yapılmış gibi doldurulması

Kontrol maddeleri

• Kullanma ve bakım talimatları var mı?
• Hidrolik hortumlarında deformasyon var mı?
• Halatlar uygun mu, deformasyon/tel kopuğu var mı?
• Uyarı işaretleri var mı?
• Kumanda ve kumanda sistemleri uygun mu?
• Platform / kabin uygun mu?
• Kapasite etiketi var mı?
• Frenleme sistemi uygun mu?
• Alt ve üst sınır güvenlik kontağı çalışıyor mu?
• Kapılardaki switchler çalışıyor mu?
• Statik yükte mekanik dayanım
• Dinamik mekanik dayanım

Sıkça Sorulan Sorular