Atölye Tezgâhlarının Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam ve çerçeve

Tablo-4'te bu üç makine neden yok?

EK-III'ün tezgâh tablosu (Tablo-4) 15 satırdır; her satır bir ekipman adı, bir azami periyot ve bir kriter standardı verir. Bu üç makinenin hiçbirinin satırı yoktur. Dahası yönetmeliğin yürürlükteki konsolide metninde “hortum kesme”, “rakor” ve “ark kaynak” ifadeleri hiç geçmez — boşluk yorum değil, metinden doğrulanabilen bir olgudur.

Karışması muhtemel satırlar:

Standart adları Tablo-4'ün kendi yazımıyla verilmiştir. Ayrıntı için pres tezgâhları ve metal testere tezgâhları rehberlerine bakın.

Sonuç: hiçbiri adıyla tabloda yer almadığı için dayanak bir tablo satırı değil, md. 1.4'tür. Buna karşılık rakor presi gibi hidrolik tahrikli bir makinede TS EN ISO 16092-3'ün, hortum kesme makinesinde ise TS EN ISO 16093'ün ilgili hükümlerinden yararlanmayı md. 1.11 mümkün kılar — tablolardaki standartlar örnek niteliğindedir. Ama raporda bu, zorunlu bir satır atfı gibi değil, seçilen metot olarak yazılır (md. 1.7.1.1).

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

EK-III md. 2.4.1 tezgâhlar için yetkili unvanları tek tek sayar: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur; md. 1.7.9 gereği raporda kişinin adı soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarası bulunur ve yetkili kişinin imzasının bulunmadığı raporlar geçersizdir.

Bu üç ekipman İEKY EK MADDE 2'nin listesinde yer almaz — ekipman muayene kuruluşu şartı aranmaz, yetkili kişi raporu kendi adına düzenleyebilir. O listede bugün kule krenler, LPG tank ve tesisatları, yürüyen merdivenler ve asılı erişim donanımları vardır; 23/12/2025 değişikliğiyle eklenen dört kalem (hareket engelliler için güç tahrikli kaldırma platformu, buhar kazanları, kablolu taşıma tesisatları, sütunlu çalışma platformları) ise Geçici md. 6/(2) uyarınca 1/1/2027 tarihine kadar uygulanmaz. Aynı geçici madde, Bakanlıkça yeni bir düzenleme yapılıncaya kadar TÜRKAK'ça TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite muayene kuruluşlarını ekipman muayene kuruluşu sayar.

Periyot: md. 1.4 uyarınca sıklığı, standartta süre yoksa imalatçının öngördüğü aralık; imalatçı da belirlememişse risk değerlendirmesi belirler. Tablodaki azami süre aşılamaz — Tablo-4'ün tüm satırlarında bu süre “standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl”dır. Md. 1.4.1 kontrolün imalat yılında yürürlükte olan standartlara göre yapılmasını esas alır. Yıllık kontrol, md. 1.3'ün ayrı yükümlülüğünü kaldırmaz: ekipman her çalışmaya başlamadan önce operatörünce kontrol edilir, md. 1.3.1 uyarınca çatlak, gevşemiş bağlantı, deformasyon, aşınma ve korozyon yönünden günlük gözle muayeneden geçirilir.

1) Gazaltı kaynak makinesi (MIG/MAG, TIG, çubuk)

• Kaynak redresörünün durumu
• Toprak kablosu ve pensesi
• Elektrik besleme kablosu (ezilme/yanık/ek)
• Kaynak torcu ve hortum paketi
• Çalıştırma düğmesi ve göstergeler
• Gaz tüpünün zincirle sabitlenmesi
• Gövde bütünlüğü (çatlak/darbe) ve tekerlekler
• Yetkili kullanıcı tanımı

Ölçüm sırası ve cihazlar

Sıra enerjisiz → elektriksel ölçüm → enerjili fonksiyon şeklindedir; tersine çevrilirse hem ölçümler bozulur hem de muayeneyi yapan risk altına girer.

1. Enerjiyi kes ve kilitle. Fiş çekilir ya da besleme şalteri kilitlenir; kondansatör deşarjı için üreticinin verdiği bekleme süresine uyulur.
2. Gözle muayene. Besleme kablosunda ezilme, yanık, kesit daralması ve ek yeri; toprak pensesinin çenesi; torç boynu ve hortum paketi; gövde çatlağı; havalandırma ızgaralarının metal tozuyla tıkanması.
3. Koruyucu devre sürekliliği. Erişilebilir iletken kısımların fişteki koruma ucuna sürekliliği, düşük dirençli süreklilik ölçen cihazla ve kablo hareket ettirilerek ölçülür — kopuk toprak iletkeni çoğu zaman ancak kablo bükülünce görünür.
4. Yalıtım direnci. Şebeke devresi ile kaynak devresi arasında ve ikisinin gövdeye karşı yalıtımı megger ile ölçülür. Ölçüm gerilimi ve kabul sınırı donanımın imalat standardından alınır; tahmini değerle test uygulanmaz.
5. Boşta çalışma gerilimi. Çıkış uçları arasındaki gerilim, ark kaynağının dalga biçimini okuyabilen bir ölçerle ölçülür ve imalat standardında o çalışma ortamı sınıfı için verilen sınırla kıyaslanır.
6. Fonksiyon testi. Torç tetiği, gaz akışı ve kaçak, tel sürme ünitesi, soğutma fanı, göstergelerin okunurluğu, ayar kademelerinin gerçekten değişmesi.
7. Kurulum ve çevre. Tüpün zincir/kelepçe ile sabitlenmesi, regülatör ve manometre durumu, kabloların geçiş yolunda bırakılmaması.

Makineyi besleyen priz, pano ve devre bu raporun değil tesisatın konusudur: koruma iletkeni, kaçak akım koruma ve çevrim empedansı elektrik iç tesisat kontrolü ile topraklama ölçümü raporlarında değerlendirilir.

2) Hidrolik hortum kesme makinesi

• Elektrik motor ünitesi
• Kesme bölgesine el girişini engelleyen koruyucu
• Acil stop butonlarının fiilen çalışması
• Açma-kapama düğmesi ve ayak kumanda pedalı
• Uyarı-ikaz etiketleri ve kullanma talimatı
• Metal aksamda deformasyon

Ölçüm sırası ve cihazlar

Raporun ağırlığı erişim ve durdurma üzerindedir: kesme bölgesine el ulaşabiliyor mu, makine ne kadar sürede duruyor?

1. Enerjisiz muayene. Koruyucunun bütünlüğü, sabitleme cıvataları, çıkarılmış/askıya alınmış olup olmadığı; disk veya bıçakta körelme, çatlak, balans; şase sabitliği.
2. Erişim ölçümü. Koruyucu kapalıyken açıklık genişliği ve erişim mesafesi birlikte değerlendirilir; aralarındaki ilişki üretici kılavuzundan ve ilgili güvenlik mesafesi standardından okunur — sahada tahmin edilmez.
3. Kumanda mantığı. Ayak pedalının korumalı olup olmadığı, istemsiz basmaya karşı korunması, kablo boyunun pedalı operatör konumunda tutup tutmadığı.
4. Durma süresi. Durdurma sonrası dönen aksamın serbest dönüş süresi kronometre ya da durma süresi ölçerle ölçülüp kaydedilir; kabul kriteri üretici değeridir. Sürenin turdan tura uzaması fren/rulman bozulmasının erken işaretidir.
5. Acil stop doğrulaması. Buton basılır, makinenin durduğu görülür; ardından buton basılıyken enerji verilip kendiliğinden çalışmadığı doğrulanır. Yalnız butonun içeri girmesi test sayılmaz.
6. Elektriksel kontrol. Motor ünitesi bağlantıları, gövde topraklama sürekliliği, kablo giriş rakorları.

3) Hidrolik rakor presi

• Elektrik motor ünitesi
• Pres bölgesine el girişini engelleyen koruyucu
• Acil stop butonlarının fiilen çalışması
• Hidrolik ünitenin genel durumu
• Hidrolik hortum ve bağlantılarda kaçak
• Göstergeler (manometre) ve açma-kapama düğmesi
• Uyarı-ikaz etiketleri ve kullanma talimatı
• Metal aksamda deformasyon

Ölçüm sırası ve cihazlar

Burada iki tehlike birlikte değerlendirilir: sıkışma ve basınçlı akışkan. Basınç boşaltılmadan hiçbir hidrolik bağlantıya dokunulmaz — iğne deliğinden çıkan yüksek basınçlı yağ cilde nüfuz eder ve yara dışarıdan küçük görünür.

1. Enerjisiz ve basınçsız muayene. Basınç boşaltıldıktan sonra hortumlar, rakorlar ve silindir mili incelenir: dış kılıf çatlağı, tel örgü görünmesi, kalıcı burulma, kelepçe gevşekliği, sızıntı izleri.
2. Yağ seviyesi ve durumu. Seviye göstergesi, yağın renk/köpük durumu, filtre tıkanma göstergesi; seviye düşüşü kaçak miktarının işaretidir.
3. Koruyucu ve kumanda. Koruyucunun yerinde ve işlevsel olması; iki elle kumanda ya da koruyucu kilidi varsa biri devre dışıyken makinenin çalışmadığının denenmesi. Bantlanmış ya da köprülenmiş kumanda, raporun en ağır tespitlerindendir.
4. Manometre doğrulaması. Sıfırda sıfırı gösteriyor mu, camı okunur mu; okuma etiketteki azami çalışma basıncıyla kıyaslanır. Manometresi okunamayan preste basınç ayarı doğrulanamaz.
5. Boş çevrim testi. İş parçası olmadan tam çevrim: çenelerin eşzamanlı kapanması, geri dönüş hızı, çevrim sonunda basıncın düşmesi.
6. Acil stop ve enerji kesintisi. Hareketin durması ile enerji geri geldiğinde kendiliğinden çalışmama davranışı ayrı ayrı doğrulanır.
7. Elektriksel kontrol. Motor ünitesi, gövde topraklama sürekliliği, pano kapağının kapalılığı.

Sınır değer nereden gelir?

Ortak zorluk şudur: yönetmelik bu üçü için sayısal eşik vermez. Raporun savunulabilirliği, sınırın nereden alındığının yazılmasına bağlıdır. EK-III md. 1.7.5 değerlendirmeyi şöyle tarif eder: tespit edilen değerlerin ekipmanın teknik özelliklerini karşılayıp karşılamadığı ile ilgili standart ve teknik literatürde yer alan sınır değerlere uygunluğu kıyaslanarak değerlendirilir.

Etiket okunamıyor ve üretici kılavuzu da yoksa zincirin son halkası devreye girer: risk değerlendirmesi sonucunda hangi kriterin seçildiği raporun Periyodik Kontrol Metodu bölümüne yazılır (md. 1.7.1.1). Yazılmadığı sürece “uygundur” kanaatinin arkasında ölçülebilir bir dayanak kalmaz. Kullanılan cihazlar da raporda görünür (md. 1.7.4): tipik set yalıtım direnci ölçer, süreklilik ölçer, ark dalga biçimini okuyabilen gerilim ölçer ve durma süresi ölçerdir.

Adım adım kontrol (üç makinede ortak akış)

Üç makine farklı iş yapar ama raporun omurgası aynıdır. Aşağıdaki şema üçünü yan yana koyar: solda gazaltı kaynak makinesi — zincirle sabitlenmiş gaz tüpü, tüpün üstündeki regülatör ve manometreler, tüpten makineye giden gaz hortumu, göstergeleri ve havalandırma ızgarası bulunan tekerlekli redresör gövdesi, fişiyle birlikte şebeke kablosu, kaynak torcu ve hortum paketi ile iş parçasına bağlanan toprak pensesi; ortada hidrolik hortum kesme makinesi — elektrik motor ünitesi, kesici disk ve diski örten koruyucu, kumanda panelindeki acil stop, koruma altındaki ayak pedalı; sağda hidrolik rakor presi — kalıp segmentli pres kafası ve önündeki koruyucu, silindir ile mili, manometre, yağ seviye göstergesi ve filtre göstergesi, rakor bağlantılı hidrolik hortum.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Şemada üç noktanın bilerek tekrarlandığını görürsünüz: kesme ve pres bölgesine elin girmesini engelleyen koruyucu, acil stop butonu ve gövdedeki topraklama bağlantısı. İlk ikisi hortum kesme makinesi ile rakor presinde aranır — kaynak makinesinin kontrol maddelerinde karşılıkları yoktur; topraklama sürekliliği ise üçünde de ölçülür, kaynak makinesinde erişilebilir iletken kısımlardan fişteki koruma ucuna kadar. Turuncu taralı bantlar, bakmakla yetinilmeyip işlevin fiilen denendiği bölgeleri işaretler: tüp zinciri, disk koruyucusu ve acil stop, pres kafasının koruyucusu, hidrolik hortum ile rakor bağlantıları. Hortum kesme makinesindeki kırmızı ölçü okları koruyucu açıklığını gösterir; o açıklık erişim mesafesiyle birlikte ve üretici kılavuzundaki değere göre değerlendirildiği için şemada sayı verilmez.

1. Kimlik: Marka/model/seri, voltaj, kapasite (akım A / kesim çapı / pres tonu); etiket ve bakım kayıtları.
2. Görsel muayene: Gövde, kablolar, hortumlar, koruyucular; kaçak ve deformasyon izleri.
3. Fonksiyon testi: Açma-kapama, acil stop, (varsa) pedal; kaynakta ark/gaz akışı, preste boş çevrim.
4. Güvenlik senaryoları: El koruması yerindeyken çalışma, acil stop ile durma; tüp sabitlemesi.
5. Raporlama: Bulgular işaretlenir, uygunsuzluklar Kusur Açıklamaları bölümüne yazılır (md. 1.7.6) ve sonuç kanaati verilir (md. 1.7.8).

Sahada sık görülen kusurlar

Aşağıdakiler bakım atölyelerinde tekrar tekrar karşılaşılan tespitlerdir; raporun Kusur Açıklamaları bölümüne (EK-III md. 1.7.6) yazılır.

Gazaltı kaynak makinesi

• Gaz tüpünün zinciri hiç takılmamış ya da tüp içinden çıkacak kadar gevşek bırakılmış.
• Toprak pensesi yaylılığını kaybetmiş; iş parçasına değil tezgâh gövdesine tutturulmuş.
• Besleme kablosu bant sarılarak eklenmiş; fiş kırık, topraklama ucu kopmuş ya da hiç bağlanmamış.
• Torç hortum paketinde ezilme ve yanık; gaz hortumunda çatlak, kelepçe yerine tel.
• Havalandırma ızgaraları metal tozuyla tıkanmış; makine kapağı çıkarılmış olarak çalıştırılıyor.
• Etiket okunamaz durumda — imal yılı ve kapasite tespit edilemediği için kriter seçimi dayanaksız kalıyor.

Hidrolik hortum kesme makinesi

• Kesme bölgesi koruyucusu sökülmüş ya da açık konumda bağlanarak devre dışı bırakılmış.
• Acil stop butonu basılı kalıyor, geri gelmiyor veya devreyi gerçekten kesmiyor.
• Ayak pedalı korumasız; zeminde serbest geziyor, üzerine yanlışlıkla basılabiliyor.
• Disk körelmiş, dişleri kırılmış ya da balansı bozulmuş — kesimde titreşim ve savrulma.
• Durma süresi belirgin biçimde uzamış; fren veya rulman aşınması gözle görülmeden ilerlemiş.
• Makine sabitlenmemiş, kesme kuvvetiyle tezgâh üzerinde yürüyor.

Hidrolik rakor presi

• Pres bölgesi koruyucusu çıkarılmış; kumanda bantlanarak tek elle çalışır hâle getirilmiş.
• Hidrolik hortumda dış kılıf çatlağı, tel örgünün görünmesi veya kalıcı burulma.
• Rakor bağlantılarında damlama; zeminde biriken yağa karşı yalnız talaş/bez serilmiş.
• Manometre camı kırık, iğnesi takılıyor ya da gösterge sökülmüş — basınç ayarı doğrulanamıyor.
• Silindir milinde çizik ve korozyon; keçe kaçağı nedeniyle çevrim sonunda basınç düşmüyor.
• Yağ seviyesi alt sınırın altında; filtre tıkanma göstergesi kırmızıda bırakılmış.

Raporda hangi bölümler bulunur?

Zorunlu format bulunmadığından şekil serbesttir; ancak EK-III md. 1.7 her periyodik kontrol raporunda bulunması gereken bölümleri sayar ve bu liste bağlayıcıdır. Formatı olmayan bir ekipmanda raporu savunulabilir kılan şey, şablonun bu bölümlere göre kurulmuş olmasıdır.

Rapor md. 1.6 uyarınca ekipman kullanıldığı sürece saklanır. Raporda uygun bulunmayan hususlar tespit edilmiş ve bunlar giderilmeden ekipmanın kullanılmasının uygun olmadığı belirtilmişse, md. 1.9 uyarınca ekipman kullanılmaz ve işveren kullanılamayacağına dair rahatlıkla görünebilecek şekilde uyarı işaretlemesi yapar; eksiklikler giderildikten sonraki ikinci kontrol sonucunda ekipmanın kullanılabileceği ibaresini taşıyan ikinci bir rapor düzenlenir. Bu üç makinede karar ikilidir — hafif/ağır kusur derecelendirmesi md. 1.9.1 gereği uygulanmaz (yukarıdaki uyarı kutusu).

Sıkça Sorulan Sorular