Talaşlı İmalat Tezgâhlarının Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam ve standartlar

Bu ailenin iki üyesi kendi ayrıntılı rehberine sahiptir: torna tezgâhı (TS EN ISO 23125) ve CNC işleme merkezi (TS EN 16090-1).

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

EK-III md. 2.4.1 tezgâhlarda yetkili unvanları tek tek sayar: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur; kayıt numarası raporda yer alır.

Periyot azami 1 yıldır — Tablo-4 süreyi “standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl” biçiminde verir. Md. 1.4 sıralamayı tamamlar: aralık tabloda ya da standartta belirlenmemişse üreticinin öngördüğü aralık, o da yoksa risk değerlendirmesi sonucu uygulanır; azami süre aşılamaz. Ters yön serbesttir: md. 1.10, ortam koşulları, kullanım sıklığı, ekipman yaşı, bakım geçmişi ve önceki kontrol sonuçları gerektiriyorsa sıklığın artırılabileceğini söyler — üç vardiya çalışan bir atölyede yıllık periyot alt sınırdır, hedef değil.

İki idari not: tezgâhlar akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz — ekipman muayene kuruluşu şartı aranmaz, yetkili kişi raporu kendi adına düzenleyebilir. İkincisi, kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP sözleşmesinin karşılıklı onaylanmış olması gerekir.

Aile üyeleri: kritik noktalar

Torna (TS EN ISO 23125)

Ayna koruyucusu ve interlock'u, ayna anahtarının aynada unutulmasına karşı düzen, gezer punta ve kızak sonu sınırları, talaş fırlamasına karşı siper, fener mili freni.

Freze (TS EN 16090-1)

Kesici takım bölgesi koruyucusu, tabla hareket sınırları, otomatik ilerlemenin ayar modunda sınırlanması, takım bağlama (çektirme) düzeni.

CNC işleme merkezi (TS EN 16090-1)

Kapı interlock'ları ve ayar modu davranışı, mod seçici anahtar, acil durdurma zinciri, talaş konveyörü koruması, hidrolik/pnömatik ünite sızdırmazlığı, kaçak akım koruması.

Matkap — delme (TS EN 12717)

Mandren/mil koruyucusu, iş parçası bağlama (mengene) düzeni — elle tutmaya karşı, tabla kilidi, devir ayar kayış kapağı interlock'u.

Taşlama (TS EN ISO 16089)

Taş etiket-devir uyumu, flanş ve montaj, çatlak (çınlama) kontrolü, koruyucu kapak açısı, iş dayaması mesafesi (≤ 3 mm), gözlük siperi ve toz emme.

Ortak kontrol akışı

1. Kimlik ve belgeler: Marka/model/seri, güç-devir bilgileri, CE etiketi, kılavuz, bakım kayıtları.
2. Koruyucular ve interlock'lar: Tüm hareketli bölge koruyucuları yerinde mi; interlock'lar fiilen test edilir; bypass izleri aranır.
3. Kumanda ve durdurma: Acil durdurmalar, ana şalter kilitlenebilirliği, yeniden başlatma emniyeti (enerji dönüşünde kendiliğinden çalışmama), mod seçiciler.
4. Mekanik durum: Mil/yatak boşlukları ve anormal ses-titreşim, kayış-kasnak kapakları, tabla/kızak kilitleri; taşlamada taş-flanş muayenesi.
5. Elektrik görsel kontrolü: Pano düzeni, topraklama iletkeni sürekliliği (gözle), kaçak akım koruması varlığı, kablo mekanik korumaları.
6. Fonksiyon testi ve raporlama: Boşta çalıştırma + koruma senaryoları; her madde uygun / uygun değil / uygulanamaz olarak işaretlenir, uygunsuzluklar raporun kusur açıklamaları bölümüne, ekipmanın kullanılıp kullanılamayacağına dair değerlendirme ise sonuç ve kanaat bölümüne yazılır.

Tezgâhın hangi bölgesinde ne aranır?

Beş tezgâhta tekrar eden muayene bölgeleri tek bir gövde üzerinde toplanabilir; sahadaki tur da aynı sırayı izler: önce taşıyıcı yapı ve bağlama, sonra koruyucular, ardından kumanda ve durdurma, en sonda yardımcı sistemler.

Taşıyıcı yapı ve iş parçası bağlama

Tur gövde ve taşıyıcı ayaklardan başlar: çatlak, kalıcı deformasyon ve zemine bağlantının sağlamlığı aranır — titreşimle gevşemiş bir ayak cıvatası, ilerideki her ölçümü şüpheli kılar. Bağlama düzeni tezgâha göre değişir: tornada fener mili kutusu, ayna ve aynaya bağlanan iş parçası vardır; freze ve delme tezgâhında aynanın yerini mengene alır. Tornada iki şey birlikte değerlendirilir — kavrama emniyetinin korunması ve ayna etiketindeki azami devrin tezgâhın çıkabildiği devirle uyumu. Etiketi 2.000 dev/dak diyen bir aynanın 2.500 dev/dak çıkabilen bir tezgâha takılmış olması, kâğıt üzerinde görünmeyen ama fiilen aşılabilen bir sınırdır.

Koruyucular, kilit anahtarları ve hile izleri

Aynanın üzerini örten menteşeli koruyucu ile ucundaki kilit anahtarı bu ailenin koruma zincirinin kalbidir. Anahtarın dili yuvasındayken koruyucu kapalı sayılır; dil sökülüp yuvaya kalıcı olarak sabitlenirse koruyucu açıkken de hareket sürer — çizimdeki taralı alan tam olarak bu izin arandığı bölgedir. Kontrolde koruyucu fiilen açılır, hareketin durduğu ya da hiç başlamadığı görülür; panoya bantlanmış anahtar dili, yedek mıknatıs ve köprülenmiş kontak aranır.

Aynada unutulan anahtar ayrı bir başlıktır: yaylı anahtar bırakıldığında yuvadan kendiliğinden çıkar, yuvada kalabilen anahtar ise tezgâh çalıştırıldığında fırlar. Aranan şey anahtarın o an yerinde durması değil, unutulmayı yapısal olarak engelleyen bir düzenin bulunmasıdır.

Çalışma bölgesinin arkasındaki talaş siperi ve üzerindeki ikaz levhası aynı turda görülür: panel eksiği, sökülmüş kapak ve sonradan açılmış delik aranır; levhanın okunur ve o ekipmana ait olması beklenir. Kesici takım bölgesinde kızak, takım tutucu ve kesici takım için erişimi engelleyen önlemler ile kızak ve tabla hareket sınırları kontrol edilir. Uzun iş parçasında gezer puntanın kilidinin tuttuğu ve desteğin fiilen kullanıldığı doğrulanır.

Kumanda, durdurma ve enerji ayırma

Kumanda paneli çoğu tezgâhta fener mili ya da gövde üzerindedir. Burada mod seçicinin anahtarlı olması ve ayar modunda hareketin sınırlanması, acil durdurmanın basıldığında tüm hareketleri kesmesi fiilen denenir — beyan değil, deneme kayda geçer. Ana şalterde iki şey aranır: bakım sırasında enerji ayrımı için kilitlenebilir olması ve enerji kesilip geri geldiğinde tezgâhın kendiliğinden çalışmaması.

Tahrik muhafazası, talaş-soğutma ve elektrik

Kasnak-kayış takımını örten muhafazanın yerinde, kapalı ve bağlantılarının tam olması beklenir; bu kapak çoğu atölyede kayış değişiminden sonra takılmadan bırakılır. Şasenin altındaki talaş teknesi ile kesme bölgesine inen soğutma hortumu ve nozulunda tahliye yolunun açık olduğu, hortum ve bağlantılarda sızıntı bulunmadığı kontrol edilir. Tur topraklama iletkeni ve bağlantı noktalarıyla kapanır: iletken sürekliliği ile bağlantıların sağlamlığı gözle değerlendirilir, pano düzeni ve kaçak akım korumasının varlığı kayda geçer.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Ölçüm ve muayene protokolü: hangi cihaz, hangi sıra

Tezgâh kontrolünde sıra hatası kontrolün kendisini tehlikeli hâle getirir: koruyucusu sökülü hâlde enerji verilmiş bir tezgâhta yapılan “hızlı bakış”, kontrolü kazaya çevirir. Sağlıklı akış üç bloktur ve blokların sırası değişmez.

1. Enerjisiz blok: Ana şalter kapatılır, kilitleme-etiketleme uygulanır. Etiket, kılavuz ve bakım kayıtları doğrulanır; koruyucu ve kapak bütünlüğü, ayna/mengene çenesi durumu, kızak ve tabla kilitleri, kayış-kasnak muhafazası, taşlamada taş-flanş montajı ile çatlak (çınlama) kontrolü, pano kilidi ve talaş-sıvı birikintisi görülür. Cihaz: el feneri ve ayna, kumpas, koruyucu açıklıkları için mastar ve cetvel.
2. Enerjili blok: Kilit kaldırılır, tezgâh boşta çalıştırılır. Acil durdurma her kumanda noktasından denenir; koruyucu ya da kapak açıldığında durma, mod seçicinin ayar modundaki davranışı ve enerji geri geldiğinde kendiliğinden çalışmama sınanır. Cihaz: durma süresi ölçer, lüksmetre, pnömatik hatlarda basınç göstergesi.
3. Yüklü blok: Tezgâhın kendi çalışma devrinde fonksiyon testi yapılır; mil ve yatak boşlukları, anormal ses ve titreşim, soğutma sıvısının kesme bölgesine ulaşması ve talaş tahliyesi izlenir.

Kullanılan cihazların kaydı tercih değil, raporun bir bölümüdür: md. 1.7.4 ölçüm aletlerinin adını, seri numaralarını ve kalibrasyon bilgilerini ister — kalibrasyon süresi geçmiş bir kumpasla alınan ölçü o satırı dayanaksız bırakır. Kabul ölçütü tarafında ise bu ailede tüm tezgâhlara uyan tek bir sayı yoktur: azami devir aynaya ve tezgâha, taş çevre hızı taşın etiketine, koruyucu açıklığı makinenin geometrisine göre değişir. Md. 1.7.5 yöntemi tarif eder — tespit edilen değerler, ekipmanın teknik özelliklerini karşılayıp karşılamadığı ve ilgili standart ile teknik literatürdeki sınır değerlere uygunluğu yönünden kıyaslanarak değerlendirilir. Pratik kural tektir: ölçülen değer ile kabul değerinin kaynağı rapora birlikte yazılır.

Ortak kontrol maddeleri

• CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları
• Hareketli bölge koruyucuları ve interlock testleri
• Ayna/kapı koruyucusu davranışı
• Acil durdurma ve yeniden başlatma emniyeti
• Mod seçici (ayar/otomatik) düzeni
• Mil-yatak boşlukları, ses ve titreşim
• Kayış-kasnak kapakları
• Taş etiketi-devir uyumu ve çınlama kontrolü (taşlama)
• İş dayaması mesafesi ve siperler (taşlama)
• İş parçası bağlama düzenleri (mengene/ayna)
• Talaş/soğutma sistemi ve koruyucuları
• Pano, topraklama ve kaçak akım koruması (görsel)
• Aydınlatma ve çalışma alanı

Sahada en sık görülen uygunsuzluklar

Hemen hepsi arızadan değil hız kazanma alışkanlığından doğar — yani bir sonraki kontrolde de aynı yerde çıkarlar:

• Ayna koruyucusunun kilit anahtarı köprülenmiş: dil sökülüp yuvaya bantlanmış, koruyucu açıkken tezgâh dönüyor
• Ayna anahtarı yuvada kalabilen tipte; unutulmayı engelleyen hiçbir düzen yok
• Talaş siperi sökülmüş ya da üzerine sonradan delik açılmış; ikaz levhası okunmuyor
• CNC'de mod seçici anahtarı çıkarılmış, onay butonu bantlanmış — ayar modu fiilen kalıcı çalışma moduna dönüşmüş
• Kayış-kasnak muhafazası kayış değişiminden sonra takılmamış
• Acil durdurma butonu talaş kutusunun arkasında kalmış ya da kilitli konumda unutulmuş
• Taşlamada iş dayaması geri kaçmış, koruyucu kapak eksik, taş etiketi okunmuyor
• Delme tezgâhında iş parçası mengeneyle değil elle tutuluyor; tabla kilidi tutmuyor
• Soğutma sıvısı hortumu sızdırıyor, talaş teknesi taşmış, zemin kaygan
• Pano kapağı kilitsiz, kablo rekoru kırık, topraklama iletkeni sökülü
• Bakım kayıtları tutulmuyor; makine kılavuzu atölyede bulunamıyor

Raporda hangi bölümler bulunur?

Tezgâhlar için Bakanlıkça yayımlanmış zorunlu bir rapor formatı bulunmasa da (tam liste: İSGÜM zorunlu formatlar rehberi) raporun bölüm yapısı serbest değildir: EK-III md. 1.7 bölümleri sayar — genel bilgiler, kontrol metodu, ekipman etiket bilgileri, tespit edilen bilgiler, test değerleri, ölçüm aletleri, muayene kriterleri, kusur açıklamaları, notlar, sonuç ve kanaat, yetkili kişi bilgileri. İki nokta sık atlanır: notlar bölümüne uygunsuzluk ifadesi yazılamaz (md. 1.7.7) ve sonuç bölümünde güvenli kullanıma sakınca oluşturan bir kusur varsa ekipmanın giderilene kadar kullanılamayacağı açıkça belirtilir (md. 1.7.8).

Uygunsuz sonuçta zincir md. 1.9 ile sürer: hususlar giderilinceye kadar ekipman kullanılmaz, işveren kullanılamayacağına dair rahatlıkla görünebilecek bir uyarı işaretlemesi yapar ve eksikler giderildikten sonraki ikinci kontrol sonucunda ekipmanın kullanılabileceğini belirten ikinci bir rapor düzenlenir. Md. 1.6 gereği düzenlenen belgeler ekipman kullanıldığı sürece saklanır — bu yüzden geçmiş raporlar arşiv değil, bir sonraki kontrolün girdisidir: aynı maddenin iki dönem üst üste uygunsuz çıkması, işletmedeki düzeltici işleyişin çalışmadığını gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular