Mobil Vinç Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Mobil vinç periyodik kontrolü nedir?

Mobil vinç; lastikli veya paletli şasi üzerinde, sahada konum değiştirerek yük kaldıran ekipmandır. Periyodik kontrol; taşıyıcı yapının (bom, şasi, ayaklar), kaldırma zincirinin (halat, kanca, tambur, fren) ve güvenlik sistemlerinin (moment sınırlayıcı, göstergeler, ikazlar) doğrulanması ile yük testlerinden oluşur.

Kapsam: hangi makine mobil vinç sayılır, hangisi sayılmaz?

Kriter dokümanının kapsam maddesi dört özelliği birlikte arar: kendinden tahrikli olmak; teleskopik, mafsallı (eklemli kırma) veya kafes bir yük koluna (bom) sahip olmak; yükü kanca bloğu ya da kaldırma aksesuarıyla tutup halat, zincir veya hidrolik silindirle askıya alabilmek; sabit piste ihtiyaç duymadan, dengeyi yerçekimine dayandırarak yol alabilmek.

Aynı madde bir sınıfı açıkça kapsam dışında bırakır: bir kaide etrafında dönebilen sütun ve üstündeki kol sisteminden oluşan, taşıtlar veya sabit yapılar üzerine monte hidrolik güçlü yükleyici krenler. Kamyon kasası arkasındaki katlanır kollu yükleyici kren bu yüzden mobil vinç formatıyla raporlanamaz; kontrol maddelerinin bir kısmı (kabin, yürüyüş sistemi, seyir frenleri) o ekipmanda karşılıksız kalır.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

Unvan listesi, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III'ün kaldırma ve iletme ekipmanları bölümünde, md. 2.2.2'de düzenlenir. Buna göre iskeleler hariç kaldırma ve iletme ekipmanlarının periyodik kontrolleri yetkili olan; makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapan kişinin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması zorunludur; EK-III md. 1.7.9 raporda yetkili kişinin adı soyadı, mesleği ve EKİPNET kayıt numarasının bulunmasını ister ve imzasının bulunmadığı raporların geçersiz olduğunu yazar.

Akreditasyon şartı mobil vinçte yoktur — kule krenle en sık karıştırılan nokta budur. Kule kren kontrolleri 31.12.2023'ten bu yana yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilir (İEKY Ek Madde 2); mobil vinçler bu listede yer almaz ve EKİPNET kayıtlı yetkili kişi kendi adına rapor düzenleyebilir. Ek Madde 2'nin listesi 23.12.2025 değişikliğiyle genişletildi — engelli kaldırma platformu, buhar kazanı, kablolu taşıma tesisatı ve sütunlu çalışma platformu eklendi; ancak Geçici Madde 6 bu dört bendin 1/1/2027 tarihine kadar uygulanmayacağını yazar. Mobil vinç bu genişlemeye de girmedi. Aynı geçici madde, Bakanlıkça yeni bir düzenleme yapılıncaya kadar TÜRKAK'ın TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite ettiği muayene kuruluşlarının ekipman muayene kuruluşu sayılacağını belirtir.

Periyodik kontrol aralığı, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece azami 1 yıldır. İmalatçı daha kısa süre öngörmüşse veya ekipman ağır çalışma koşullarında kullanılıyorsa süre kısaltılabilir; uzatılamaz.

Süreyi belirleyen zinciri EK-III md. 1.4 kurar: süre tabloda ve standartta tanımlı değilse imalatçının aralığı, o da yoksa risk değerlendirmesi sonucu esas alınır — sonuç hiçbir durumda azami süreyi aşamaz. md. 1.4.1 kontrolün ekipmanın imalat yılında yürürlükte olan standarda göre yapılmasını ister. md. 1.10 ise yaş, revizyon veya kaza geçirmiş olma ve önceki kontrol sonuçları gerekçesiyle sıklığın artırılabileceğini söyler: 1 yıl taban değil tavandır. Devrilme, bom darbesi veya ana taşıyıcı bileşende kaynak/kesme içeren onarım sonrasında ekipman, süresi dolmasa da yeniden kontrole alınır.

Adım adım mobil vinç kontrolü

1. Kimlik tespiti: Marka, tip, şase no, model yılı; kapasite ve işletme kapasitesi (kg), araç plakası, yürüyüş aksamı (lastikli/paletli), konum ve kullanım amacı kaydedilir.
2. Gözle ve fonksiyonel muayene: Aşağıdaki kontrol maddeleri değerlendirilir; özellikle halat (tel kopuğu, ezilme, korozyon), kanca (deformasyon, emniyet mandalı) ve bom (çatlak, bükülme) dikkatle incelenir.
3. Ölçülebilir sınır kontrolleri: Kanca ağız açıklığındaki kalıcı artış ölçülür ve üretici sınırına göre değerlendirilir (üretici verisi yoksa ASME B30.10: ağız açıklığında %5 / en fazla 6 mm artış, kesit aşınmasında %10 hurda öngörür; çatlak her durumda hurda nedenidir). Yuvarlak halkalı yük zincirinde uzama ölçülür: %5 uzama (ISO 3056/üretici kriteri) hurda sınırıdır; üretici daha sıkı değer veriyorsa o esastır.
4. Yüksüz fonksiyon testi ve kapasite yük testi: Kriter dokümanının her periyodik kontrolde zorunlu tuttuğu iki test. Yük testi, işletme kapasitesi belirlenmişse o değerle, belirlenmemişse kaldırma kapasitesi değeriyle yapılır (EK-III md. 2.2.1-a); katsayı uygulanmaz.
5. Statik yük testi (rutin adım değildir): Test yükü, yük diyagramı içinde kalan bir değerin 1,25 katıdır; yük askıda tutulurken çökme, hidrolik kaçak ve yapısal davranış gözlenir. EK-III md. 2.2.1-b uyarınca azami üç yılda bir veya önemli bakım-onarım sonrasında uygulanır.
6. Dinamik yük testi (aynı rejimde): Test yükü, yük diyagramı içinde kalan bir değerin 1,1 katıdır; kaldırma/indirme, döndürme ve bom hareketleri yük altında denenir, frenleme doğrulanır.
7. Raporlama: Ölçülen değerler hedeflerle karşılaştırılır, sonuç yazılır.

Test ve sınır değerleri

Ölçüm protokolü: hangi cihaz, hangi koşul, hangi sıra

Kriter dokümanı ölçüm cihazını satır bazında yazar: halat, zincir ve kanca ölçümlerinde kumpas ve/veya mastar, statik testte şerit metre. Dokümanın kendisi şerit metreyle neyin ölçüleceğini tarif etmez; saha pratiğinde bu, statik testte doğrulanan şeyin yalnız yükün kalkması değil, yük indirildikten sonra ölçülebilir bir kalıcı değişimin oluşmaması olduğu biçiminde uygulanır: bom ucu konumu, yarıçap ve destek ayağı oturması test öncesi ve sonrası aynı referanstan ölçülür. Sıra, kriter dokümanının test bölümündeki dizilimi izler:

1. Belge ve kimlik. Kapasite etiketi, yük diyagramı, önceki rapor, bakım-onarım kayıtları, varsa nominal kapasite sınırlayıcısının veri kaydı. Yük diyagramı okunamıyorsa test planlanamaz; bu tek başına raporlanacak bir eksikliktir.
2. Kurulum ve zemin. Testin yapılacağı konfigürasyonda kurulum: destek ayakları açılır, pabuçlar altlanır, kren seviye göstergesinden terazi doğrulanır.
3. Gözle ve ölçümlü muayene. Yükleme yapılmadan önce halat, zincir, kanca, tambur, makara, bom bileşenleri, hidrolik hatlar ve koruma tertibatları. Kumpas ölçümleri bu aşamada alınır, test sonrasında tekrarlanır.
4. Fonksiyon testi (yüksüz). Tüm fonksiyonlar yüksüz denenir; frenler, bağlantılardaki çözülme ve deformasyon değerlendirilir. Kriter dokümanı bunu her periyodik kontrolde zorunlu tutar ve TS ISO 9927-1'e atıf yapar.
5. Yük testi (tam kapasite). Ekipman tam kapasite ile yüklü iken tüm fonksiyonlar denenir. Bu da her periyodik kontrolde yapılır.
6. Statik test. Yük diyagramı içinde kalan bir değerin 1,25 katı yükle. Kriter dokümanı uygulanma zamanını ayrıca yazar: önemli bakım onarım faaliyetlerinden sonra işletmeye alınmadan önce ve yönetmelikte belirlenen sürelerde. Atıf yapılan süre EK-III md. 2.2.1-b'dir: azami üç yılda bir. Yani bu test, her yıllık kontrolün değil üç yıllık çevrimin ve onarım sonrasının adımıdır.
7. Dinamik test. Aynı esasla 1,1 katı yükle; kaldırma, indirme, döndürme ve bom hareketleri yük altında denenir, frenleme doğrulanır. Zamanı statik testle aynıdır.
8. Test sonrası yeniden muayene. Kanca ağız açıklığı ve gövde kesiti, halat/zincir ve cıvatalı bağlantılar tekrar ölçülür. Kalıcı bir değişim varsa bu testin sonucudur — ayrı bir bulgu olarak yazılır.

Fren sistemleri tek başına değerlendirilmez. Kriter dokümanı fren bölümünün altına açık bir not koyar: bu kontroller yüksüz mekanik dayanım (fonksiyon testi) ve yük diyagramına göre yüklü mekanik dayanım (yük testi) testleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Kaldırma ve dikme frenleri, dönme hareketinin uygun şekilde durması ve seyir frenleri (servis + park) ayrı ayrı doğrulanır.

Çelik halat: nereden ölçülür, ne aranır

Halat çapı (d), demet tepelerinden değil halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpasın çeneleri en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende tekrarlanır. İki eksen şarttır, çünkü ezilerek yassılaşmış bir halat tek eksende hâlâ anma çapını verebilir; çap incelmesi de bu ölçümden çıkar.

Bulguyu yorumlamak halatın yapısını bilmeyi gerektirir. Ortadaki lif ya da çelik öz (çekirdek) demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür. Demet (kordon) bir tel öbeğidir; halat demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı boy demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Kırık tel sayımı, halatın kendi çapından türetilen iki referans boyda yapılır: 6d (anma çapının altı katı) ve 30d (otuz katı). Bunlar sabit bir cetvel değil orana bağlı boylardır — 20 mm'lik bir halatta 6d 120 mm'ye, 30d 600 mm'ye karşılık gelir. Sayımın hep bu boylarda yapılması, farklı çaplardaki halatların aynı ölçekte değerlendirilmesini sağlar.

Çizimde ayrı ayrı gösterilen bozulma biçimleri ayrı ayrı aranır ve ayrı ayrı kaydedilir:

• Tel kırığı (tel kopuğu): kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar; gözle olduğu kadar yüzeyin eldivenle taranmasıyla da fark edilir.
• Yüzey aşınması: tel tepeleri düzleşir ve halat çapı daralır — tel kırığından farklı bir bulgudur, çap ölçümüyle birlikte değerlendirilir.
• Korozyon: dış yüzeyde ve demet aralarında aranır; demet arası korozyon, dıştan sağlam görünen bir halatta da bulunabilir.
• Kafes deformasyonu: demetler dışa açılır (sahada "kuş kafesi" denir).
• Ezilme: kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır.

Halat tek başına değil yolu boyunca muayene edilir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada (kasnak) oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket/klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi incelenir. Kriter dokümanının tambur/makara bölümünde sayısal olarak verdiği tek değer de buradadır: indirme sınırlayıcı devredeyken tamburda en az üç halat sarımı kalmalıdır. Bomun teleskobik olduğu vinçlerde halatın bom boyunca uzanan bölümü de açılarak görülmelidir; yalnız kanca bloğu civarına bakılarak "uygun" yazılan bir halat gerçekte hiç muayene edilmemiş demektir.

Kanca: hangi bölgede ne aranır

Muayene yukarıdan aşağıya yürür. En üstteki kanca bloğunda — halat, makara ve yan plakalardan oluşan takım — makaranın serbest dönüşü, makara oluğunun halat çapıyla uyumu ve yan plakalardaki deformasyon kontrol edilir. Bloğun altındaki yatay travers, bilyalı yatak ve altıgen somun takımında kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun emniyetli olmalıdır; dönmeyen kanca yükü burularak alır ve yan yüklemeye zorlanır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçası saptır (şank); burada çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın kanca gövdesine bağlandığı kesit değişim bölgesi (boyun) çizimde kesikli çerçeveyle işaretlidir: kesitin değiştiği her yer gerilme yığılması bölgesidir, burada çatlak ve kalıcı bükülme aranır.

Emniyet mandalı (dil) kanca ağzını kapatan hareketli parçadır. Sahada en sık yapılan hata mandalın yalnız varlığına bakmaktır: mandal kanca ucuna değmeli ve yay bırakınca kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş bir mandal yükün ağızdan çıkmasını engellemez — takılı olması onu uygun yapmaz.

Ağzın açık tarafındaki uçta (burun) kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde (boğaz) çatlak aranır ve yüzey işlemesi bozulmamış olmalıdır. Ağzın alt eğrisindeki yük oturma (temas) yüzeyinde — sapanın oturduğu bölge — aşınma, oyulma ve kalıcı iz aranır. Kanca gövdesi üzerinde kaynak işlemi bulunmamalıdır; kriter dokümanının bu maddesi sayısal bir sınıra bağlı değildir, bulgunun kendisi kancayı kullanım dışı bırakır.

Kancada iki ölçü kumpas ve/veya mastarla alınır: ağız (boğaz) açıklığı ve gövde kesiti. İkisi de ilk ölçüyle karşılaştırılır; ağızda kalıcı artış, kesitte kalıcı daralma aranır. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa ASME B30.10 çerçevesi (ağız açıklığında yaklaşık %5 veya 6 mm, kesit aşınmasında %10) referans alınır. Bu iki ölçüm testten önce ve testten sonra tekrarlanır.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Yük diyagramı, moment sınırlayıcı ve göstergeler

Mobil vinçte kapasite tek bir sayı değildir. Kaldırılabilecek yük; bom uzunluğu, yarıçap (uzanma), kol açısı, varsa jib açısı, destek ayaklarının açılım kademesi, karşı ağırlık konfigürasyonu ve yükün araca göre konumuyla birlikte değişir. Bu yüzden test yükü soyut biçimde alınmaz — kriter dokümanının ifadesiyle yük diyagramı içinde kalan bir değerin katı olarak alınır. Kriter dokümanı test anındaki yarıçapın raporda yazılmasını ayrıca şart koşmaz; ancak EK-III md. 1.7.3 raporun Test Değerleri bölümünde uygulanan testlerle ilgili gerekli bilgilerin belirtilmesini ister. Pratikte gerekli bilgi, test anındaki yarıçap ve bom uzunluğudur: yarıçapı yazılmamış bir test yükünün diyagram içinde kalıp kalmadığı sonradan doğrulanamaz.

Yük diyagramını sahada uygulayan donanım nominal kapasite sınırlayıcısıdır (moment sınırlayıcı). Kriter dokümanı onu bir grup halinde ele alır: sınırlayıcının ve göstergesinin çalışır durumda olması, görülebilir veya işitilebilir ikazının bulunması, başlatma veya köprüleme (by-pass) anahtarının çalışır ve uygun fonksiyonda olması, köprüleme anahtarına ait veri kaydedici arıza göstergesinin bulunması. Buna kren seviye göstergesi, kaldırma ve indirme sınırlayıcıları, halat gevşeme, teleskopik hareket, dönme ve jib açısı sınırlandırıcıları eklenir.

Sahadaki en kritik bulgu genelde donanımın yokluğu değil, köprüleme anahtarının fiilen serbest bırakılmış olmasıdır: mührü açılmış, basılı kalacak şekilde sabitlenmiş ya da kararlı konumda bırakılmış bir by-pass, yük diyagramını devre dışı bırakır. Kriter bu yüzden anahtarın yalnız varlığını değil uygun fonksiyonda olmasını arar.

Bu grubun tamamı her vinçte aranmaz: kriter dokümanı bu cihazların, kontrolü yapılan krenin yapısal özelliklerine göre standart açısından zorunlu olduğu durumlarda aranacağını yazar. Uygulanamaz maddeler gerekçesiyle işaretlenir.

Ölçülen büyüklükler ve sınır değerin kaynağı

Mobil vinç için Bakanlıkça yayımlanmış zorunlu bir periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı bulunmuyor; elimizdeki İSGÜM dokümanı taslak statüsünde. Bunun iki pratik sonucu var. Birincisi, sayısal sınırlar tek merkezden gelmez — rapora yazılan her sınır değerin yanında kaynağının da yazılması gerekir. İkincisi, EK-III md. 1.9.1 gereği Bakanlıkça rapor ve kriter dokümanı yayımlanmamış iş ekipmanlarında hafif ve ağır kusur uygulaması yapılmaz; bulgular derecelendirilmeden, güvenli kullanıma engel olup olmadığı yönünden değerlendirilir. Aşağıdaki tablo, sahada ölçülen büyüklükleri sınırın nereden alındığıyla birlikte gösterir.

Tablonun son üç satırı, raporlarda en sık fazladan sayı yazılan yerdir. Kapsam dışı bırakılmış bir alanda ölçüm üretmek yerine ilgili madde fonksiyonel olarak değerlendirilir.

Destek ayakları, zemin ve stabilite

Mobil vinç kazalarının önemli bir kısmı kaldırma zincirinden değil oturma düzleminden doğar. Kriter dokümanı destek ayaklarını, yük kolu ve karşı ağırlıkla aynı başlık altında — yük taşıyan bileşenlerin mekanik dayanımı içinde — ele alır ve iki şeyi ayrı ayrı arar: destek ayaklarının kontrolsüz hareketlerine karşı önlem alınmış olması ve destek pabuçlarının zemin eğimini karşılayabilecek hareket kabiliyetine sahip olması. Hidrolik bölümündeki iki madde buna eşlik eder: silindirlerde boru kırılması veya hortum kopmasına karşı önlem ve enerji kesintisinde kontrolsüz hareketin engellenmesi. Pratik karşılığı ayak silindirlerindeki tutma (kilit) valfleridir; valfi devre dışı bırakılmış bir ayak, hat patlamasında yükü serbest bırakır.

Stabilite doğrulaması kren seviye göstergesi üzerinden yapılır; kriter hem göstergenin varlığını hem çalışır durumda olmasını ayrı maddeler olarak sorar. Terazi, yük kaldırılmadan önce ve yükle döndürme sırasında kontrol edilir — dönüş sırasında bozulan terazi, ayak oturmasının yetersizliğini gösterir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kapasite etiketi veya yük diyagramı okunamayacak durumda; kabinde diyagramın hiç bulunmaması
• Nominal kapasite sınırlayıcısının köprüleme anahtarının mühürsüz, sabitlenmiş veya kalıcı konumda bırakılmış olması
• Kanca emniyet mandalının kırık, eksik veya yaylı işlevini yitirmiş olması; kancada onarım amaçlı kaynak izi
• Kanca ağız açıklığındaki kalıcı artışın hiç ölçülmemesi, "gözle uygun" ifadesiyle geçilmesi
• Çelik halatta lokal tel kopukları, kuş kafesi/ezilme, korozyon ve yağlamasız çalışma; halatın tambur sınırlarını aşacak şekilde sarılması
• İndirme sınırlayıcı devreye girdiğinde tamburda üç sarımın kalmaması
• Destek ayak silindirlerinde sızıntı; tutma valfinin devre dışı bırakılması; pabuç altına dengesiz veya yetersiz takoz
• Hidrolik hortumlarda örgü açılması, sürtünme aşınması, bantla yapılmış geçici onarım
• Halat gevşeme, kaldırma veya teleskopik hareket sınırlandırıcılarının devre dışı bırakılmış olması
• Bom bölümlerinde ezik, çizik ve kaynak dikişi çatlağı; pim ve emniyet segmanlarının eksikliği
• Ekipman üzerinde yangın söndürücünün bulunmaması ya da kontrol tarihinin geçmiş olması
• Ağır onarım sonrasında ya da üç yıllık çevrim dolduğunda statik/dinamik testin hiç uygulanmaması; tersi durumda ise fiilen yapılmamış testin raporda yapılmış gibi doldurulması
• Raporda test yükü yazılıp yarıçap ve bom uzunluğunun yazılmaması; bu durumda test yükünün diyagram içinde kalıp kalmadığı doğrulanamaz

Kontrol maddeleri

• Operatör talimatları, ikazlar ve işaretlemeler
• Kumanda yeri ve görüş
• Çalışma alanları ve kumanda yerine erişim
• Yürüyüş aksamı
• Vinç kapasite etiketi
• Sesli–ışıklı ikaz
• Hidrolik pompa ve hidrolik hortumlar
• Halat ve kanca
• Frenleme
• Bom ve mekanik bağlantılar
• Göstergeler
• Fonksiyon testi + statik ve dinamik yük testleri

İSGÜM kriter dokümanı aynı alanı daha ayrıntılı başlıklara böler. Kontrol kriterleri başlıklarının karşısına TS EN 13000'in ilgili maddesini yazar; testler bölümünde ise dayanak TS ISO 9927-1'dir (statik ve dinamik testte ayrıca TS EN 13000 ve TS 10116). Bir maddenin o ekipmanda aranıp aranmayacağına, dokümanın kendi ifadesiyle, atıf yapılan mevzuat ve/veya standart maddesine bakılarak karar verilir; dokümanın notu açıktır: "Kriterin kontrol içeriğinde bulunması her ekipman için zorunlu olarak aranacak kriter anlamına gelmemektedir."

Sıkça Sorulan Sorular