Kule Kren Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kule kren kontrolü nedir?

Kule kren; şantiyede mast (kule) üzerinde dönen bomuyla yük kaldıran, İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III Tablo 2'de "krenler" kapsamında yılda en az bir kez kontrole tabi ekipmandır. Kontrol; taşıyıcı yapının (mast, bom, yapıya bağlantılar), kaldırma zincirinin (tambur, makara, halat, kanca) ve güvenlik cihazlarının (sınırlayıcılar, göstergeler, frenler) doğrulanması + yük testleridir.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

Kule kren periyodik kontrolleri 31.12.2023'ten bu yana yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında (halen TÜRKAK'tan TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite kuruluşlar) çalışan yetkili kişilerce yapılabilir (İEKY Ek Madde 2); raporun antetinde akreditasyon markası bulunur (AA03). Bu kuruluşlarda kontrolü fiilen yapacak yetkili kişiler EK-III'ün kaldırma ve iletme ekipmanları bölümünde, md. 2.2.2'de sayılır: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur. Kurulum ve her yükseltme (mast ekleme) sonrası kontroller ile periyodik kontrol farklı süreçlerdir; AA03 açıklama dokümanı ikisinin ilişkisini anlatır.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve konfigürasyon: Ekipman türü, marka/model, seri no, kaldırma kapasitesi; tespit bölümü için mast genişliği/yüksekliği/sayısı, yapıya bağlantı (ankraj) sayısı, kaldırma yüksekliği ve bom uzunluğu ölçülür.
2. Yapısal kontrol: Mast elemanları ve cıvataları, bom kafes elemanları, yapıya bağlantılar, denge ağırlıkları ve döner tabla bağlantılarında deformasyon/çatlak aranır (madde 6 — ekipman yük bileşenlerinin mekanik dayanımı).
3. Kaldırma zinciri: Tambur ve makaralar (yiv, flanş, halat atlaması), halat (çap daralması %, 6d/30d tel kırığı, deformasyon puanı — TS ISO 4309), kanca (ağız açıklığı mm + kalıcı açıklık %, gövde kesiti + kalıcı daralma %, mandal) ölçülerek değerlendirilir.
4. Güvenlik cihazları: Moment ve yük sınırlayıcıları, yükseklik/radyus sınır anahtarları, anemometre ve göstergeler, frenler, sesli-görsel ikazlar, aydınlatma, kumanda tertibatları test edilir.
5. Testler: Rutin periyodik kontrolde yüksüz fonksiyon testi → beyan (nominal) yükünde yüklü test yapılır. Statik test (×1,25; askıda bekletme) ve dinamik test (×1,1; tüm hareketlerle) yalnız önemli bakım-onarım sonrasında uygulanır; yoksa bu satırlar Uygulanamaz işaretlenir (ZPKK06 test 19-20). Test anındaki radyus ve bom uzunluğu rapora işlenir.
6. Raporlama: 16 muayene kriteri + 4 test satırı ZPKR06 sırasıyla Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir. Kusur derecesi ZPKK06 kriter dokümanından okunur: kriter tablosunda tek yıldız (*) hafif, çift yıldız (**) ağır kusuru gösterir (ZPKK06 Not 1). Derecelendirme yetkisi Bakanlıktadır; yetkili kişi kriter dokümanında belirtilenler dışında kendiliğinden hafif veya ağır kusur belirlemesi yapamaz (AA03 md. 3).

Tespit ölçümleri: ne, nereden, hangi sırayla ölçülür

ZPKR06'nın tespit bölümü, kule krende ölçülecek büyüklükleri tek tek sayar ve her biri için ayrı alan açar: mast ölçüleri, kancada ağız açıklığı + kalıcı açıklık % ile gövde kesiti + kalıcı daralma %, halatta çap, çap daralması %, 6d/30d tel kırıklığı ve deformasyon puanı. Ölçüler kumpas ve/veya mastarla alınır; kalıcı yüzdeler ancak ölçülen değer ilk (üretici) ölçüsüyle karşılaştırıldığında bulunabilir, bu yüzden ekipmanın imalat verisi ya da önceki kontrol raporu kontrol başında istenir.

Çelik halat: çap ölçümü ve aranan bozulma biçimleri

Tespit bölümünün ilk halat değeri halat çapıdır (d). Çap, demet tepelerinden değil halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpasın çeneleri en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende tekrarlanır. İki eksen şarttır, çünkü ezilerek yassılaşmış bir halat tek eksende hâlâ anma çapını verebilir — formatın istediği çap daralması yüzdesi de bu ölçümden çıkar.

Değerlendirme halatın yapısını bilmeyi gerektirir. Ortadaki lif ya da çelik öz (çekirdek) demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür. Demet (kordon) bir tel öbeğidir; halat demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı boy demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Formatın istediği 6d/30d tel kırıklığı değeri, halatın kendi çapından türetilen iki referans boyda sayım yapılarak bulunur: 6d anma çapının altı katı, 30d otuz katı uzunluktur. Bunlar sabit bir cetvel değil orana bağlı boylardır — 16 mm'lik bir halatta 6d 96 mm'ye, 30d 480 mm'ye karşılık gelir. Sayımın hep bu boylarda yapılması, farklı çaplardaki halatların aynı ölçekte değerlendirilmesini ve TS ISO 4309'a göre bir deformasyon puanına bağlanmasını sağlar. ZPKR06 üç değeri de ayrı alanlarda ister: çap daralması, tel kırıklığı ve puan birbirinin yerine geçmez.

Çizimde ayrı ayrı gösterilen bozulma biçimleri ayrı ayrı aranır ve ayrı ayrı kaydedilir:

• Tel kırığı: kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar; gözle olduğu kadar yüzeyin eldivenle taranmasıyla da fark edilir.
• Yüzey aşınması: tel tepeleri düzleşir ve halat çapı daralır — tel kırığından farklı bir bulgudur, çap ölçümüyle birlikte değerlendirilir.
• Korozyon: dış yüzeyde ve demet aralarında aranır; demet arası korozyon, dıştan sağlam görünen bir halatta da bulunabilir. Şantiye krenlerinde halat sürekli açık havada kaldığı için bu bulgu sıktır.
• Kafes deformasyonu: demetler dışa açılır (sahada "kuş kafesi" denir).
• Ezilme: kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır.

Halat tek başına değil yolu boyunca muayene edilir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada (kasnak) oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket/klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi incelenir. ZPKR06'nın tambur ve makara/makaralar maddelerini halattan ayrı satırlar olarak tutması bu yüzdendir: bozulmalar en çok bu temas ve giriş bölgelerinde yoğunlaşır. Kule krende halat yolu bom boyunca uzandığından, bomun ucundaki ve arabadaki makaraların da erişilerek görülmesi gerekir; yalnız aşağıdan bakılarak "uygun" yazılan bir halat gerçekte hiç muayene edilmemiş demektir.

Kanca: hangi bölgede ne aranır

Muayene yukarıdan aşağıya yürür. En üstteki kanca bloğunda — halat, makara ve yan plakalardan oluşan takım — makaranın serbest dönüşü, makara oluğunun halat çapıyla uyumu ve yan plakalardaki deformasyon kontrol edilir. Bloğun altındaki yatay travers, bilyalı yatak ve altıgen somun takımında kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun emniyetli olmalıdır; dönmeyen kanca yükü burularak alır ve yan yüklemeye zorlanır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçası saptır (şank); burada çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın kanca gövdesine bağlandığı kesit değişim bölgesi (boyun) çizimde kesikli çerçeveyle işaretlidir: kesitin değiştiği her yer gerilme yığılması bölgesidir, burada çatlak ve kalıcı bükülme aranır.

Emniyet mandalı (dil) kanca ağzını kapatan hareketli parçadır. Sahada en sık yapılan hata mandalın yalnız varlığına bakmaktır: mandal kanca ucuna değmeli ve yay bırakınca kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş bir mandal yükün ağızdan çıkmasını engellemez — takılı olması onu uygun yapmaz.

Ağzın açık tarafındaki uçta (burun) kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde (boğaz) çatlak aranır ve yüzey işlemesi bozulmamış olmalıdır. Ağzın alt eğrisindeki yük oturma (temas) yüzeyinde — sapanın oturduğu bölge — aşınma, oyulma ve kalıcı iz aranır. Kanca gövdesi üzerinde kaynak işlemi bulunmamalıdır; onarım amaçlı kaynak izi başlı başına bir uygunsuzluktur ve çatlak her durumda hurda nedenidir.

ZPKR06'nın istediği dört kanca değeri buradan çıkar: ağız açıklığı (mm) ve gövde kesiti (mm) kumpas ve/veya mastarla ölçülür, ilk ölçüyle karşılaştırılır ve fark kalıcı açıklık % ile kalıcı daralma % olarak yazılır — ağızda kalıcı artış, kesitte kalıcı daralma aranır. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa ASME B30.10 çerçevesi (ağız açıklığında yaklaşık %5 veya 6 mm) referans alınır. Sınırı aşan kanca onarılmaz, değiştirilir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Mast, yapıya bağlantı ve stabilite

Kule kreni diğer krenlerden ayıran şey, taşıyıcı yapısının kontrol süresi boyunca değişebilir olmasıdır: mast yükseltilir, yapıya bağlantı (ankraj) eklenir, denge ağırlığı konfigürasyonu değişir. ZPKR06 bu yüzden tespit bölümünde mast genişliği, mast yüksekliği, mast sayısı ve yapıya bağlantı sayısını ayrı ayrı ister: rapor, krenin muayene anındaki fiili konfigürasyonunu belgeler. Bir sonraki yükseltmeden sonra bu değerler değiştiğinde, kurulum sonrası kontrol ayrı bir süreç olarak işler — AA03 açıklama dokümanı kurulum/yükseltme kontrolleri ile periyodik kontrolün ilişkisini anlatır.

Yapısal muayenede mast elemanları ve bağlantı cıvataları, bom kafes elemanları, yapıya bağlantı elemanları, denge ağırlıkları ve döner tabla bağlantıları deformasyon ve çatlak yönünden incelenir (madde 6 — ekipman yük bileşenlerinin mekanik dayanımı). Cıvatalı bağlantılarda eksik, gevşemiş ya da farklı sınıftan cıvata; kafes elemanlarında ezik, bükülme ve kaynak dikişi çatlağı; temel/şase bölgesinde oturma ve korozyon aranır. Bu bölüm yükseğe çıkmayı gerektirir; aşağıdan gözle değerlendirilerek doldurulamaz.

Sahada sık görülen kusurlar

• Mast bağlantı cıvatalarında eksiklik, gevşeme ya da farklı sınıftan cıvata kullanımı
• Yapıya bağlantı (ankraj) elemanlarında deformasyon; bağlantı sayısının kurulum kılavuzuyla örtüşmemesi
• Denge ağırlıklarının eksik, fazla ya da yerinden oynamış olması
• Kanca emniyet mandalının kırık, eksik ya da kanca ucuna ulaşmıyor olması
• Kanca ağız açıklığı ile gövde kesitinin hiç ölçülmemesi; kalıcı yüzde alanlarının boş bırakılması
• Halatta lokal tel kopukları, kafes deformasyonu, ezilme, korozyon ve yağlamasız çalışma
• Halat çapının tek eksende ölçülmesi — ezilme bu yüzden gözden kaçar
• Bom ucu ve araba makaralarına erişilmeden, halatın yalnız aşağıdan görünen bölümüne bakılması
• Moment ve yük sınırlayıcılarının devre dışı bırakılmış ya da ayarı bozulmuş olması
• Anemometre ve göstergelerin çalışmaması; kabin aydınlatması ve ikaz düzeninin eksikliği
• Yüksüz ve yüklü testin yapılmadığı hâlde raporda yapılmış gibi doldurulması
• Statik/dinamik test satırlarının, önemli bakım-onarım olmadığı hâlde "Uygun" işaretlenmesi — doğrusu bu satırların Uygulanamaz işaretlenmesidir
• Test anındaki radyus ve bom uzunluğunun yazılmaması; kule krende kapasite radyusa göre değiştiği için bu bilgi olmadan test yükü doğrulanamaz
• Önceki kontrol raporunun yetkili kişiye sunulmaması — hafif kusurların giderilip giderilmediği bu belge olmadan izlenemez

ZPKR06 muayene kriterleri

• Operatör talimatları, ikazlar ve işaretlemeler
• Kumanda yeri ve görüş · Çalışma alanları ve erişim
• Yangın söndürücüler
• Kumanda tertibatları
• Ekipman yük bileşenlerinin mekanik dayanımı
• Tambur · Makara/makaralar
• Koruma tertibatları
• Sınırlama ve gösterge cihazları
• Fren sistemi/sistemleri
• Halatlar · Kanca/kancalar
• Sesli ve/veya görsel ikazlar · Aydınlatma
• Elektromekanik uyum
• Testler: yüksüz · yüklü · statik (×1,25) · dinamik (×1,1) — statik/dinamik yalnız önemli bakım-onarım sonrası

Sıkça Sorulan Sorular