LPG Tankı Yeterliliğin Yeniden Değerlendirilmesi Nasıl Yapılır?

Yeterliliğin yeniden değerlendirilmesi nedir?

İEKY EK-III Tablo-1'in sıvılaştırılmış gaz tankları satırı iki süreç tanımlar: yazılı planda verilen sürede yalnızca muayene ve 10 yılın sonunda yeniden değerlendirme. Yeniden değerlendirme; tankın kullanıma devam edip edemeyeceğinin testlerle kanıtlanmasıdır — gözle iç/dış muayene, hidrostatik test veya akustik emisyon, ultrasonik kalınlık ölçümü ve yer altı tanklarında katodik koruma izleme sonuçları birlikte değerlendirilir. Örnekleme yapılamaz; kriterler her tanka ayrı ayrı uygulanır (AA01 md. 2).

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

LPG tank ve tesisatları İEKY Ek Madde 2 kapsamındadır: periyodik kontrolleri (periyodik muayene ve yeterliliğin yeniden değerlendirilmesi) 31.12.2023'ten bu yana yalnızca ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişilerce yapılabilir; Bakanlıkça yeni düzenleme yapılıncaya kadar TÜRKAK'tan TS EN ISO/IEC 17020 kapsamında akredite kuruluşlar ekipman muayene kuruluşu sayılır ve raporun antetinde akreditasyon markası ile kuruluşun ticari adı bulunur (AA01 md. 7). Hidrostatik test ve gözle muayeneyi kuruluşun EK-III md. 2.1.6 branşlarındaki (makine mühendisi vb.) periyodik kontrol yapmaya yetkili personeli yapar (AA01 md. 20); akustik emisyon ve UT ölçümleri TS EN ISO 9712'ye göre en az seviye 2 belgeli NDT personeli ister — NDT personelinde EKİPNET kalıcı kayıt numarası zorunluluğu yoktur, NDT raporları değerlendirme raporunun ekine konur (AA01 md. 18-19). Ölçüm aletlerinde metrolojik izlenebilirlik (kalibrasyon) şarttır (AA01 md. 21).

Adım adım değerlendirme (ZYDR01 akışı)

1. Test seçimi: TS EN 12817/12819 tablolarından Grup 1 (gözle iç muayene, hidrostatik test, akustik emisyon, UT kalınlık) ve Grup 2'den (gözle dış muayene, yer altı tankında katodik koruma izleme) en az birer test seçilir; UT'nin seçilebilmesi için tankın tasarım kalınlıkları ve korozyon payı verileri iş yerinde bulunmalıdır (AA01 md. 13-14).
2. Kimlik ve etiket: Tankın etiket bilgileri (hacim, tasarım kodu, azami basınç PS, test basıncı) ve emniyet valfinin etiket/sertifika bilgileri kaydedilir; işletme basıncı, yerleşim (yer üstü/yer altı), tank tipi ve durumu (kullanımda/servis alanında) tespit edilir.
3. Gözle iç/dış muayene: Yüzeyler temizlenmiş hâlde; iç muayenede endoskop vb. görüntüleme ile tüm iç yüzey taranır, korozyon-çentik-oluk derinliği ölçülür; dış muayenede onaysız tamir kaynağı ve proje dışı ek plaka aranır. Pasif yangın önleme kaplaması olan tankta gözle muayene uygulanmaz; yer altı tankında yalnız görülebilir yüzeyler kontrol edilir (ZYDK01 notları).
4. Hidrostatik test (seçildiyse): Tüm bağlantılar sökülür/körlenir; su veya üretici onaylı sıvıyla, akışkan sıcaklığı 7 °C altına düşmeden, hava cepleri alınarak basınç kademeli olarak etikette belirtilen test basıncına çıkarılır; test 10 dakikadan az olmamak üzere sürdürülür, kalıcı uzama-deformasyon-sızıntı aranır.
5. NDT alternatifleri (seçildiyse): Akustik emisyonda basınçlandırma, son hizmet süresindeki en yüksek işletme basıncının en az %10 fazlasıdır; yalnız minör kaynaklara izin verilir. UT'de gövde/bombe minimum kalınlıkları tasarım değerleriyle karşılaştırılır ve korozyon hızına göre sonraki değerlendirme süresine tavsiye verilir.
6. Raporlama: ZYDR01 formatında seçilen testlerin kısımları doldurulur, uygulanmayan metotlara Uygulanamaz yazılır; kusurlar derecelendirilir (ağır kusur giderilmeden tank çalıştırılamaz); sonuç-kanaat Nihai ya da Ön rapor cümlesiyle yazılır. İlk kullanımdan önce periyodik muayene ayrıca yapılır.

İki sürecin sınırı: takvimi kim tutar?

LPG tankında iki ayrı süreç yan yana yürür ve karışmaları en sık görülen hatadır. Periyodik muayene (ZPMR01), işverence hazırlanan yazılı planda verilen sürede yapılır; gözle muayene, donanım kontrolleri ve emniyet valfi doğrulamasını kapsar, içinde hidrostatik test yoktur. Yeterliliğin yeniden değerlendirilmesi (ZYDR01) ise on yılın sonunda yapılır ve tankın kullanıma devam yeterliliğini testlerle kanıtlar. Biri diğerinin yerine geçmez: on yıllık değerlendirme yapıldı diye o yılın muayenesi düşmez, muayeneler düzenli yapıldı diye de on yıllık süre uzamaz.

İki süreci birbirine bağlayan halka yazılı plandır. Yeniden değerlendirmenin tarihi ve sonrakinin ne zaman geleceği planda yazar; yıllık muayenede bu tarihlerin uygulamayla tutarlılığı kontrol edilir (AA01 md. 6-g). Yani takvimi tutan belge plandır, kontrol eden ise periyodik muayenedir. Yeni bir tankta sonraki yeniden değerlendirme tarihi, imal tarihinden itibaren en fazla on yıl olacak şekilde yazılır (AA01 md. 10) — süre tankın kurulduğu değil imal edildiği tarihten işlemeye başlar.

Grup 1 ve Grup 2 testleri: seçim nasıl yapılır?

Yeniden değerlendirme tek bir teste indirgenmez. TS EN 12817/12819 tabloları testleri iki gruba ayırır ve her gruptan en az bir test seçilmesini ister (AA01 md. 13). Ayrımın mantığı şudur: Grup 1, tankın basınç sınırının bütünlüğünü içeriden sorgulayan testlerdir — gözle iç muayene, hidrostatik test, akustik emisyon ve ultrasonik kalınlık kontrolleri. Grup 2 ise tankın dışarıdan görülebilen durumunu ve koruma sistemini sorgular — gözle dış muayene ve yer altı tanklarında katodik koruma izleme. Tek bir Grup 1 testi tankın dış koruma durumunu, tek bir Grup 2 testi de gövdenin taşıyıcı bütünlüğünü göstermez; bu yüzden seçim iki gruptan birlikte yapılır.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Seçilen testler tankın farklı yerlerinde uygulanır ve bu yüzden birbirinin yerine geçmez. Gözle iç muayene adam giriş deliğinden içeri girilerek yapılır; iç yüzeyin görüntüleme araçlarıyla taranabilmesi bu açıklığa bağlıdır. Gözle dış muayene ise gövdeyi, bombeli kapakları ve çevresel-boyuna kaynak dikişlerini kapsar — onaysız tamir kaynağı ile proje dışı ek plaka tam olarak bu yüzeylerde aranır. Çizimdeki taralı bantlar dış yüzeyde ayrıca bakılan yerleri işaretler: taşıyıcı ayakların gövdeye oturduğu temas bölgeleri, tankın dip kısmı ve kaynak dikişi çevresi. Ultrasonik kalınlık ölçümü gövde ve bombe üzerinden alınan noktalarda yapılır ve okunan değerler tasarım kalınlıklarıyla karşılaştırılır; akustik emisyonda sensörler gövde yüzeyine yerleştirilip tank basınçlandırılır. Hidrostatik testte ise tankın üzerindeki bağlantılar sökülür ya da körlenir, yani test tankı bir süreliğine tesisattan koparır. Üst kolektördeki emniyet valfi ve manometre bağlantıları bu testlerin dışında kendi takvimiyle yürür: valf test edilir ya da yeni/yenilenmiş bir valfle değiştirilir. Yer altı tankında yalnız görülebilir yüzeyler kontrol edilebildiği için gömülü gövdenin durumu kaplama ve katodik koruma izlemesiyle takip edilir; izleme, yer üstündeki ölçüm noktasından alınır.

Grup içindeki seçim serbest değil, tankın ve iş yerinin durumuna bağlıdır. Gözle iç muayenede tüm iç yüzey endoskop benzeri görüntüleme araçlarıyla taranır ve korozyon, çentik veya oluk derinliği ölçülür; bu yöntemin uygulanamadığı durumlarda hidrostatik test ya da tahribatsız muayene alternatifleri devreye girer. Ultrasonik kalınlık ölçümünün seçilebilmesi bir belge şartına bağlıdır: tankın tasarım kalınlıkları ve korozyon payı verilerinin iş yerinde bulunması gerekir (AA01 md. 14). Bu veri yoksa ölçülen kalınlığın neyle karşılaştırılacağı bilinemez; yöntem teknik olarak uygulanabilir görünse de raporlanabilir bir sonuç üretmez. Akustik emisyonda basınçlandırma, son hizmet süresindeki en yüksek işletme basıncının en az %10 fazlasıdır ve yalnız minör kaynaklara izin verilir.

Bazı testler tankın fiziksel durumu yüzünden baştan elenir: pasif yangın önleme kaplaması bulunan tankta gözle muayene uygulanmaz, yer altı tankında ise yalnız görülebilir yüzeyler kontrol edilir — gömülü gövdenin durumu katodik koruma izlemesiyle takip edilir. Uygulanmayan her metoda raporda Uygulanamaz yazılır; boş bırakılan satır, testin yapılıp yapılmadığını belirsiz bıraktığı için kabul edilmez. Seçimin son bir sonucu daha vardır: bir sonraki yeniden değerlendirme tarihi, gerçekleştirilen grup testlerin en eskisine göre belirlenir (AA01 md. 6-g). Testler farklı tarihlere yayıldıysa takvimi belirleyen, en son yapılan değil en erken yapılan testtir.

ZYDK01 kontrol ve test başlıkları

• Yer üstü tanklar için saplamalar, cıvatalar, somunlar ve pullar
• Gözle iç muayene (Test Grubu 1)
• Gözle dış muayene (Test Grubu 2)
• Hidrostatik test (Test Grubu 1 — etiketteki test basıncı, ≥10 dk)
• Akustik emisyon (Test Grubu 1 — TS EN ISO 9712 AT seviye 2)
• Ultrasonik kalınlık kontrolleri (Test Grubu 1 — UT seviye 2)
• Yer altı tankları için katodik koruma izleme (Test Grubu 2)
• Emniyet valfi/valfleri testi veya yeni/yenilenmiş bir valf ile değişimi (azami 5 yıl)

Sık yapılan hatalar

• Yeniden değerlendirmeyi periyodik muayene sanmak: ikisi EK-III Tablo-1'de tanımlanmış ayrı süreçlerdir. Yazılı plandaki sürede yapılan muayene, on yıllık değerlendirmenin yerine geçmez; tersi de doğru değildir.
• Ön raporla tankı kullanıma almak: ön rapor, testlerin bir kısmının tamamlandığını belgeler. Sonucu uygun olsa bile ön rapora istinaden iş ekipmanı kullanıma alınamaz — tank ancak nihai raporun sonucu uygunsa kullanılabilir.
• Değerlendirme sonrası periyodik muayeneyi atlamak: nihai rapor uygun çıksa dahi, tankın ilk kullanımından önce periyodik muayene ayrıca yapılır (AA01 md. 9). Kurulum ve montaj şartları güvenliği doğrudan etkilediği için bu adım seçenek değildir.
• Sonraki tarihi en yeni teste göre yazmak: takvimi belirleyen, grup testlerin en eskisidir. En son yapılan teste göre yazılan tarih, tankın gerçekte on yıldan uzun süre değerlendirilmemiş kalmasına yol açar.
• UT'yi tasarım verisi olmadan seçmek: tasarım kalınlıkları ve korozyon payı iş yerinde bulunmuyorsa ölçüm bir kabul kararına dönüştürülemez.
• Bir tankta yapılanı diğerlerine genellemek: örnekleme yapılamaz; kriterler her tanka ayrı ayrı uygulanır (AA01 md. 2). Aynı sahadaki özdeş tanklar bile kendi raporunu ister.
• Emniyet valfi sertifikasını beş yılı aşmış bırakmak: valf en geç beş yılda bir test edilir ya da yeni/yenilenmiş bir valfle değiştirilir; sertifika tarihi hiçbir durumda bu süreyi geçemez (AA01 md. 6-d).
• NDT raporlarını rapora iliştirmemek: akustik emisyon ve UT sonuçları değerlendirme raporunun eki olarak sunulur; personelin seviye 2 belgesi de bu ekle birlikte izlenebilir hâle gelir.

Raporda neler bulunmalı?

ZYDR01 zorunlu formattır; bölüm başlıkları ve sıralaması korunur, kendi antetinize çizseniz de şeklen aynı kalması gerekir. Raporun ilk ayrımı rapor tipidir: Nihai mi, Ön mü. Bu seçim yalnızca bir etiket değildir — sonuç-kanaat cümlesini ve tankın kullanıma alınıp alınamayacağını belirler. Antette kuruluşun akreditasyon markası ile ticari adı bulunur (AA01 md. 7).

Etiket bilgileri iki blok hâlinde yazılır: tank tarafında hacim, tasarım kodu, azami basınç (PS) ve tank test basıncı; emniyet valfi tarafında imalatçı, model/tip, seri numarası, ayar basıncı, sertifika tarihi ve numarası ile sertifikayı veren kuruluş. Tespit edilen bilgiler bölümünde işletme basıncı, yerleşim türü (yer üstü / yer altı), tank tipi (silindirik / küresel), tankın durumu (kullanımda / servis alanında), emniyet valfi sayısı ve tipi, tahribatsız muayeneleri yapan kuruluş ile NDT personelinin sertifika numarası ve seviyesi, kullanım yeri ve amacı yer alır. NDT kuruluşunun ve personelinin rapora yazılması, testin kim tarafından hangi yetkiyle yapıldığını denetlenebilir kılar.

Test değerleri bölümünde hidrostatik test değeri ve emniyet valfi test değeri kaydedilir. Ardından kontroller ve test grubu satırları tek tek işaretlenir; uygulanmayan metotlara Uygulanamaz yazılır. Kusurlar değerlendirilir — ağır kusur giderilmeden tank çalıştırılamaz — ve sonuç-kanaat bölümü, formatın kendisinde tanımlı Nihai ya da Ön rapor cümlesiyle yazılır; bu cümleler serbestçe yeniden kaleme alınmaz. Kullanılan ölçüm aletlerinde metrolojik izlenebilirlik (kalibrasyon) şarttır (AA01 md. 21); alet bilgileri ve kalibrasyon kayıtları raporda görünür. Nihai raporu ön raporu düzenleyenden başka bir kuruluş hazırlıyorsa, ön rapora atıf yapılır ve ön rapor ek olarak iliştirilir (AA01 md. 12).

Sıkça Sorulan Sorular