Ekskavatör, Loader ve Bekoloder Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam: hangi makine hangi standartta?

Ekskavatörün kendi ayrıntılı rehberi vardır (TS EN 474-5+A3; 474-12 halatlı kazıcılarla kapsam sınırı orada anlatılır).

Aile üyeleri: farklar nerede?

Hidrolik ekskavatör (TS EN 474-5)

Paletli veya lastikli; döner üst yapı + bom-arm-kepçe zinciri. Kontrolde öne çıkanlar: döner tabla ve dişlisi, palet/yürüyüş takımı gerginliği, bom-arm pim ve burçlarındaki boşluk, kepçe bağlantısı ve varsa hızlı değiştirici (quick coupler) kilidinin emniyeti, yük tutma valfleri.

Yükleyici — loader (TS EN 474-3)

Öne yüklemeli kepçe; yüksek hızda gidiş-geliş çalışır. Öne çıkanlar: kaldırma kolları ve Z-bağlantı pimleri, şasi ortası mafsal (artiküle gövdede) kilidi, servis-park freni performansı, kepçe pozisyon/otomatik kepçe hizalayıcı, aydınlatma-ikaz düzeni.

Kazıcı-yükleyici — bekoloder (TS EN 474-4)

Önde yükleyici kepçesi, arkada kazıcı ataşman: iki makinenin kontrol seti tek gövdede birleşir. Öne çıkanlar: stabilizatör (denge ayağı) silindirleri ve kilitleri, kule/kazıcı kilit mekanizması, yol moduna geçiş emniyetleri (ataşman kilitleri), her iki uçtaki pim-burç zinciri.

Ortak kontrol akışı

1. Kimlik ve belgeler: Marka/model/seri, çalışma saati, CE etiketi, kullanım kılavuzu, bakım ve operatör kontrol kayıtları, operatör belgeleri.
2. Yapısal muayene: Şasi ve bom/kol kaynaklarında çatlak, pim-burç boşlukları, kepçe bıçak/tırnak aşınması, karşı ağırlık bağlantıları, ROPS/FOPS bütünlüğü ve cıvataları.
3. Hidrolik sistem: Hortum-boru-rakor sızıntıları, silindir keçe kaçakları; yük altında tutma testi (drift ölçümü), yük tutma/çek valfleri, hızlı değiştirici kilidinin yük altında açılmadığının doğrulanması.
4. Güç aktarma ve frenler: Servis freni ve park freni tutma testleri (eğimde), şanzıman/aks kaçakları, lastik/palet durumu, direksiyon-artikülasyon boşlukları.
5. Operatör istasyonu ve emniyetler: Kabin camları-silecek, koltuk ve emniyet kemeri, kumandaların nötr emniyeti, konsol kilidi, geri vites ikazı ve geri görüş/ayna seti, sesli-ışıklı ikazlar, yangın söndürücü.
6. Fonksiyon ve yük testi: Tüm hareketler yüksüz + beyan yüküne uygun yükle denenir; stabilizatörlü makinede denge ayakları açık/kapalı senaryoları test edilir; sonuçlar rapora yazılır. Tespit edilen uygunsuzluklar raporun Kusur Açıklamaları bölümüne (md. 1.7.6), ekipmanın kullanılıp kullanılamayacağı ise Sonuç ve Kanaat bölümüne (md. 1.7.8) yazılır.

Ortak kontrol maddeleri

• CE işareti / etiket ve kullanım kılavuzu
• Bakım ve günlük kontrol kayıtları
• ROPS/FOPS yapısı ve bağlantıları
• Bom, arm, kaldırma kolları — kaynak ve çatlak kontrolü
• Pim ve burçlarda boşluk
• Kepçe/ataşman bağlantısı ve hızlı değiştirici kilidi
• Hidrolik hortum, boru, rakor sızıntıları
• Silindir iç kaçak (yük altında drift)
• Yük tutma ve emniyet valfleri
• Servis ve park freni performansı
• Stabilizatör/denge ayakları ve kilitleri (bekoloder)
• Döner tabla ve dişli boşluğu (ekskavatör)
• Geri ikaz, aydınlatma, korna, aynalar
• Emniyet kemeri ve koltuk bağlantısı
• Yangın söndürücü

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Periyot ve yasal dayanak

Periyodun dayanağı bellidir: İş Ekipmanları Yönetmeliği EK-III md. 2.6.3, bir kısım iş makinesinin periyodik kontrol kriterleri ve sürelerinin Tablo-6'da belirtildiğini söyler; tabloda standart karşılığı bulunmayan ekipmanlar için md. 7, EK-III'ün 1.1 ve 1.4 maddelerindeki hiyerarşiye yollar. Tablo-6 her satırda yalnız üç bilgi verir — ekipman adı, kriter standardı, azami süre:

Yönetmelik metnindeki Tablo-6 bu üç sütunla sınırlıdır; makine tanımları, alt tipler ve örnek görseller Bakanlığın yayımladığı Tablo-6 açıklama tablosunda yer alır. md. 1.4: süre tabloda ve standartta yoksa üreticinin aralığı, o da yoksa risk değerlendirmesi esastır; sonuç azami süreyi aşamaz. md. 1.4.1: kontrol, makinenin imalat yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır. md. 1.10: makinenin yaşı, revizyon/kaza geçirmesi ve önceki kontrol sonuçları gerekçesiyle sıklık artırılabilir — 1 yıl taban değil tavandır. md. 6/A iş makinalarında konstrüksiyon ve yük kolu benzeri kısımlarda yapılan kaynak, kesme, taşlama gibi onarımları önemli bakım ve onarım sayar; md. 1.3.2 ise günlük muayenede çatlak veya aşırı aşınma tespit edilen ekipmanın derhal periyodik kontrole tabi tutulacağını söyler.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Ölçümler koşula duyarlıdır; koşul yazılmazsa sayı da anlamsızdır. Makine düz, sert ve oturmuş zemine alınır; hidrolik yağ üreticinin belirttiği çalışma sıcaklığına gelene kadar ısıtılır — soğuk yağla alınan tutma ölçümü gerçek kaçağı olduğundan büyük gösterir. Ataşman durumu (kova boş / beyan yükü yüklü) ve stabilizatörlerin açık mı kapalı mı olduğu kaydedilir.

Yapısal muayene. Şase, bom, arm, bağlantı kulakları ve stabilizatör tabanları yağ ve kirden temizlenip gözle muayene edilir — boya altındaki çatlak temizlenmeden görülmez. Cıvatalar tam sayıda ve üreticinin torkunda olmalıdır; buradaki araç tork anahtarıdır, elle sıkma beyanı ölçüm değildir. Pim-burç boşluğu ataşman yere dayalıyken ve serbestken karşılaştırmalı ölçülür (kumpas/komparatör). Kaynak dikişinde çatlak şüphesi gözle muayenenin sınırını aşar: EK-III md. 2.6.2 tahribatsız muayenenin uygulanabileceğini ve raporun ekinde saklanacağını, md. 1.12 ise uygulayıcının TS EN ISO 9712'ye uygun en az seviye 2 belgelendirmesine sahip olmasını şart koşar.

Hidrolik yük tutma (drift) ölçümü. Bu ailenin ayırt edici testidir ve raporlarda en zayıf yazılan yerdir. Bom/arm/kepçe belirlenen konuma kaldırılır, kumanda nötre alınır ve silindirin kendi ağırlığıyla geri kaçması belirli bir süre boyunca ölçülür: silindir miline sabit referansa göre çelik cetvel veya mira konur, süre kronometreyle tutulur, kayıt mm/dakika biçiminde yazılır. Kritik nokta sürenin ve kabul sınırının uydurulmamasıdır — bekleme süresi ve kabul edilebilir kaçak üreticinin servis kılavuzunda ya da ilgili TS EN 474 bölümünde tanımlanır; ikisi de yoksa md. 1.4 gereği risk değerlendirmesiyle belirlenir ve hangi ölçütün kullanıldığı rapora yazılır. Drift tek başına kaçağın nerede olduğunu söylemez; aynı turda hortum-rakor sızıntısı, keçe kaçağı, mil çiziği, yük tutma (çek) valflerinin işlevi ve hızlı değiştirici kilidinin yük altında açılmadığı ayrı ayrı doğrulanır.

Ataşman, hızlı değiştirici ve denge ayakları. Kova bıçağı ve tırnaklarında aşınma, bağlantı pimlerinde sağlamlık aranır; değişim ölçüsü üreticiden alınır. Hızlı değiştirici (quick coupler) varsa emniyet piminin takılı olduğu ve kilidin yük altında açılmadığı ayrıca doğrulanır. Makinede farklı bir ataşman varsa aynı mantık o parçaya uygulanır — bıçak ve itme kolları, riper, tambur ile kazıyıcı bıçak ya da damper kasası ve menteşeleri. Denge ayağı bulunan bekoloderde ayak tabanında çatlak, ayak silindirinde kaçak ve taşıma kilidinin eksikliği aranır; fonksiyon testi ayaklar açık ve kapalı senaryolarda ayrı ayrı yapılır ve ölçümün hangi durumda alındığı rapora yazılır.

Yürüyüş takımı, fren ve stabilite. Lastikli makinede diş derinliği ile kesik ve şişlikler, jant ve bijonların tam olması; paletli makinede palet gerginliği ile makara ve cer dişlisi aşınması değerlendirilir. Servis freni için durma mesafesi, park freni için eğimde tutma ölçülür ve eğim inklinometreyle kaydedilir — eğimde tuttu ifadesi, eğim değeri yazılmadan ölçüm sayılmaz; kabul ölçütü üretici kılavuzu ve ilgili TS EN 474 bölümüdür. Bu makineler kaldırma ekipmanı olmadığından rutin kontrolde aşırı yükle (proof-load) yük testi uygulanmaz.

ROPS/FOPS doğrulaması

Doğrulama sırası: deformasyon ve çatlak yönünden gözle muayene → bağlantı cıvatalarının eksiksiz ve torklu olması → üretici sertifikasyon etiketinin okunaklı ve yapıya ait olması → sonradan açılmış delik, kaynak veya doğrultma müdahalesi olup olmadığı. Son madde en çok atlanan yerdir: lamba ya da anten montajı için ROPS profiline delik açılması onaylı konfigürasyonu bozar. Hasarlı yapı doğrultularak kullanıma alınmaz; üretici talimatı esastır. ROPS ancak emniyet kemeriyle birlikte anlamlıdır: koltuğun ve süspansiyonunun sağlam ve ayarlanabilir olduğu, kemerin kesiksiz olduğu ve kilidin tuttuğu aynı turda denenir — devrilmede operatörü koruyucu yapının içinde tutan şey kemerdir.

Görüş, kör nokta ve ikaz düzeni

EK-I md. 3.1.6 aranacak şartları sayar: yetkisiz çalıştırmayı önleyecek donanım, frenleme ve durdurma donanımı, görüşü iyileştirecek yardımcı araçlar, aydınlatma ve — çoğu raporda gerekçesiz yazılan maddenin dayanağı — kullanım yerinin hemen yakınında söndürme cihazı yoksa ekipmanın kendisinde yeterli yangın söndürme cihazı bulunması. md. 3.1.7 kör noktaları ele alır: yaklaşma engellenir, sağlanamıyorsa nesne algılayıcı veya uyarı sistemleri, o da olmuyorsa işaretçi kullanılır.

Sınır değerler nereden alınır?

Bu ailede Bakanlıkça yayımlanmış bir kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez; rapora yazılan her sınırın kaynağı da yazılmalıdır. EK-III md. 1.11 tablodaki standartların örnek olduğunu belirtir — doğru standardı seçme sorumluluğu kontrolü yapan kişidedir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Hortumda örgü açılması, ezilme, sürtünme aşınması ya da bantla yapılmış geçici onarım
• Silindir milinde çizik veya eğilme; keçe kaçağının terleme sayılıp geçilmesi
• Hızlı değiştirici emniyet piminin takılmaması, kilit ikazının devre dışı bırakılması
• Bom, arm ve bağlantı kulaklarında kaynak çatlağı; onarım kaynağının kayıt altına alınmaması
• Pim-burçta aşırı boşluk, tıkalı gres kanalı, eksik emniyet plakası
• ROPS profiline delik açılması veya kaynak yapılması, sertifikasyon etiketinin okunmaz hale gelmesi
• Emniyet kemerinin kesik olması, kilidin tutmaması
• Geri vites sesli ikazının çalışmaması; ayna ve görüş yardımcılarının kırık olması
• Stabilizatör tabanında çatlak, ayak silindirinde kaçak, taşıma kilidinin eksikliği
• Park freninin eğimde tutmaması ya da ölçüm değeri yazılmadan uygun işaretlenmesi
• Yangın söndürme cihazının basıncının düşük olması veya erişilemeyecek yere bağlanması
• Türkçe kullanım kılavuzunun, ikaz ve kapasite etiketlerinin bulunmaması
• Bakım kayıtlarının tutulmaması — EK-I md. 2.13.1 bakım defteri bulunan makinelerde işlemlerin günü gününe işlenmesini ister; güvenli elektronik imzalı kayıtlar da bakım defteri sayılır

Raporda bulunması zorunlu bölümler

Hazır bir form örneği aramak yerine bakılacak yer EK-III md. 1.7'dir; aşağıdaki bölümleri taşıyan ve kriterlerini TS EN 474 serisinden alan her form geçerlidir:

Sonuç bağlayıcıdır: md. 1.9 uyarınca uygunsuzluk giderilinceye kadar iş ekipmanı kullanılmaz. Birden fazla branşın yetki alanına giren kontrollerde md. 1.8 ortak raporun müştereken imzalanmasına ya da her branşın kendi kısmını ayrı düzenleyip imzalamasına izin verir.

Sıkça Sorulan Sorular