Beton Pompası Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Beton pompası kontrolü nedir?

Mobil (kamyona monteli bomlu), sabit ve harç/püskürtme makinelerini kapsar. Kontrol; bom ve dengeleyici zincirinin (devrilme ve bom düşmesine karşı), pompalama ünitesinin (S-valf/kayar plaka, agitatör emniyetleri) ve beton hattının (boru aşınması, kelepçeler, uç hortum) doğrulanmasıdır.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Kontrolün yürüdüğü sıra makinenin kendi düzenini izler. Yerleşim tarafında dengeleyici ayaklar, zemin plakaları ve plaka altına konan takozlar; makinenin gövdesinde şase, döner tabla ve kaide cıvataları bulunur. Dağıtım tarafında bom bölümleri ile bağlantı kulakları, bunları birbirine bağlayan pim–burç mafsalları, hareketi veren bom silindirleri ve yük tutma valfleri, bom boyunca giden hidrolik hortum, rakor ve yağlama noktaları vardır. Beton tarafı hazneden başlar: ızgara ve emniyet anahtarı, karıştırıcı, S-valf / kayar plaka bölgesi; ardından boru, dirsek ve hat sabitlemeleri, en uçta uç hortum ve emniyet halatı. Bu ikisini çevreleyen ortak kalemler ise manometre ve göstergeler, yerel panel ile uzaktan kumandadaki acil durdurmalar ve ikazlar, aydınlatma, yangın söndürme cihazı ile topraklamadır. Aynı sıra raporun kontrol maddelerinde de korunur; makinede karşılığı olmayan madde Uygulanamaz işaretlenir.

Yasal dayanak ve standartlar

Tablo-6'daki satır ve periyodun dayanağı

Periyodun dayanağı bellidir: EK-III md. 2.6.3, bir kısım iş makinesinin periyodik kontrol kriterleri ve sürelerinin Tablo-6'da belirtildiğini söyler. Beton pompasının Tablo-6'daki satırı üç bilgi verir:

Tablonun kriter sütunu "standardında belirtilen kriterlere uygun olarak yapılır" der — yani bu ekipman için Bakanlıkça yayımlanmış ayrı bir kriter dokümanı yoktur; kriterlerin kaynağı TS EN 12001 ve üreticinin kılavuzudur. Bakanlığın Tablo-6 açıklama tablosundaki tanım kapsamı da çizer: beton pompası kamyona, römorka veya özel amaçlı araca monte edilebilen hazneli makinedir, piston ya da peristaltik pompadır ve yalnızca sabit konumda çalıştırılmalıdır.

Periyodun yorumunu dört madde belirler; ilk üçü EK-III'ün genel hükümlerinde, dördüncüsü Yönetmeliğin gövdesindedir. EK-III md. 1.4: süre tabloda ve standartta yoksa üreticinin öngördüğü aralık, o da yoksa risk değerlendirmesi esastır. EK-III md. 1.4.1: kontrol, makinenin imalat yılında yürürlükte olan standarda göre yapılır. EK-III md. 1.10: makinenin yaşı, revizyon veya kaza geçirmiş olması gerekçesiyle sıklık artırılabilir — 1 yıl taban değil tavandır. Dördüncüsü EK-III'te değil, Yönetmeliğin 6/A maddesindedir: kaldırma iletme ekipmanları ve iş makinalarında konstrüksiyon, yük kolu ve benzeri kısımlarda yapılan kaynak, kesme, taşlama ve benzeri onarım işlemleri önemli bakım ve onarım sayılır; Yönetmeliğin 7 nci maddesi de önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra periyodik kontrol yapılmasını ister. Yani bomda yapılan bir kaynak, yıllık kontrolü beklemeden kontrolü tetikler.

Kim yapabilir?

Makine mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur.

Unvanları sayan madde EK-III md. 2.6.1'dir: iş makinelerinin periyodik kontrolünü makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine ve metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ile makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. EKİPNET numarası rapora yazılır (md. 1.7.9). Sahada karışan iki belge şudur: pompa operatörünün MYK belgesi makinenin kontrolünün yerine geçmez; taşıyıcı kamyonun muayene ve tescil belgeleri de araç mevzuatına aittir. Tahribatsız muayenede uygulayıcının md. 1.12 gereği TS EN ISO 9712'ye uygun en az seviye 2 belgelendirmesi aranır; sonuç md. 2.6.2 uyarınca raporun ekinde saklanır.

Adım adım kontrol

1. Kimlik: Marka/model/seri, bom uzunluğu ve eklem sayısı, teorik debi/basınç, çalışma saati; CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları.
2. Dengeleyiciler ve stabilite: Ayakların açılıp kilitlenmesi, ayak plakaları, "dengeleyici açık değilse bom kilitli" mantığı, eğim göstergesi.
3. Bom zinciri: Eklem pim-burç boşlukları, silindir drift testi, yük tutma valfleri, bom park kilidi; uzaktan kumandanın acil durdurması ve sinyal kaybı davranışı.
4. Pompalama ünitesi: S-valf/kayar plaka bölgesi koruyucuları, agitatör ızgara anahtarı (açıkken durdurma), su pompası ve yıkama düzeni, hidrolik sızıntılar.
5. Beton hattı: Boru ve dirseklerde et kalınlığı (UT), kelepçe-conta ve emniyet pimleri, hat sabitlemeleri, uç hortum durumu + emniyet halatı.
6. Fonksiyon testi ve raporlama: Bom hareketleri ve pompalama fonksiyonu denenir; bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir. Kusurlar hafif/ağır diye derecelendirilmez: EK-III md. 1.9.1, Bakanlıkça periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlanmamış iş ekipmanlarında hafif ve ağır kusur uygulaması yapılmayacağını açıkça söyler — beton pompası bu kapsamdadır. Tespit edilen uygunsuzluklar md. 1.7.6'daki kusur açıklamaları bölümünde gerekçesiyle yazılır; kullanımın uygun olup olmadığı ise md. 1.7.8'deki sonuç ve kanaat bölümünde belirtilir.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Bu makinede ölçümden önce kurulum gelir; kurulum yanlışsa ölçüm de yanlış yerden alınır. Makine üreticinin düzenine göre sabit konumda kurulur: sert ve oturmuş zemin, ayak plakaları altında yükü yayan takoz. Zeminin taşıma gücü üreticinin ayak reaksiyon değerleriyle karşılaştırılır — bu değerler kılavuzdan okunur, tahminle yazılmaz. Hidrolik yağ çalışma sıcaklığına ısıtılır; soğuk yağla alınan tutma ölçümü kaçağı olduğundan büyük gösterir. Hat ve hazne boşaltılır ve kalıntı basınç düşürülür.

Ölçüm aletleri. Ultrasonik kalınlık ölçer, kumpas veya komparatör, inklinometre, kronometre ve sabit referans, tork anahtarı, kontrol manometresi. Aletlerin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri EK-III md. 1.7.4 gereği rapora yazılır.

Dengeleyiciler ve stabilite

Devrilme bomlu pompanın birinci riskidir ve devrilmelerin çoğu makine arızasından değil eksik kurulumdan doğar. Her ayak tek tek denenir: açılma-kilitlenme, mekanik emniyet pimi, ayak silindirinin yük altında geri kaçmaması, taşıma kilidi. Şasi eğimi gözle değil inklinometreyle okunur ve değer rapora yazılır; izin verilen azami eğim üreticinin kurulum tablosundan alınır — mevzuatta bu makineye özgü genel bir eğim sayısı yoktur.

Asıl doğrulanacak mantık şudur: dengeleyiciler kurulmadan bom hareket etmemelidir. Makine kısmi açılıma izin veriyorsa, bu konumda bomun çalışma alanının sınırlandığı ve bu sınırın kumanda kilidi ya da uyarıyla uygulandığı denenir.

Bom zinciri ve hidrolik yük tutma

Bom kaldırma ekipmanı olmadığından proof-load (aşırı yük) testine tabi değildir; onun yerine yapısal muayene + tutma testi uygulanır. Bom bölümleri, bağlantı kulakları, döner tabla ve kaide temizlenip gözle muayene edilir — boya altındaki çatlak temizlenmeden görülmez. Kaide ve döner tabla cıvataları tam sayıda ve üreticinin torkunda olmalıdır. Pim-burç boşluğu bom açık ve toplu iki konumda karşılaştırmalı ölçülür.

Drift (yük tutma) ölçümü bu makinenin ayırt edici testidir. Bom belirlenen konuma açılır, kumanda nötre alınır ve silindirlerin geri kaçması sabit bir referansa göre izlenir; kayıt mm/dakika biçiminde, süre kronometreyle tutularak yazılır. Kritik nokta sürenin ve kabul sınırının uydurulmamasıdır: bekleme süresi ve kabul edilebilir kaçak üreticinin servis kılavuzunda tanımlanır; tanımlı değilse md. 1.4 gereği risk değerlendirmesiyle belirlenir ve hangi ölçütün kullanıldığı rapora yazılır. Drift kaçağın nerede olduğunu söylemez; aynı turda hortum-rakor sızıntısı, keçe kaçağı ve hortum koptuğunda bomun düşmesini engelleyen yük tutma (kilit) valfleri ayrı ayrı doğrulanır. Kumanda tarafında her noktadaki acil durdurmanın tek tek çalışması, uzaktan kumandanın sinyal kaybında hareketi durdurması ve durdurma sonrası hareketin kendiliğinden başlamaması aranır.

Beton hattı, kelepçeler ve uç hortum

İkinci risk ailesi hattır ve buradaki ölçüm et kalınlığıdır. Boru ve dirsekler ultrasonik kalınlık ölçerle taranır. Aşınma tek yönlüdür — akış boruyu alt tarafından, dirsekleri dış yarıçapından oyar; bu yüzden tek noktadan alınan ölçüm hattı temize çıkarmaz. Dirseklerin dış yarıçapı, pompa çıkışına en yakın elemanlar ve redüksiyon bölgeleri taranır, her ölçümün yeri ve saat konumu kaydedilir. Sınır değer, boru üreticisinin o çap ve basınç sınıfı için beyan ettiği asgari (atma) et kalınlığıdır ve raporda kaynağıyla yazılır. Boruların çevrildiği işletmelerde çevirme kaydı sorulur: çevrilmiş boruda eski aşınma izi üstte kalır.

İkinci kontrol basınç sınıfı uyumudur: hattaki her elemanın izin verilen çalışma basıncı, pompanın azami beton basma basıncından düşük olamaz. Farklı sınıftan elemanların eklendiği karma hatlar taşıma gücünü en zayıf elemana indirir. Kelepçelerde emniyet pimi veya kilit mandalı, contanın ezilmemiş olması ve cıvatalı tiplerde tork aranır; sabitlenmemiş hat tıkanma sonrası basınç boşalırken savrulacağı için ankrajlar kontrol edilir.

Uç hortumda uzunluğun ve bağlantı düzeninin üreticinin izin verdiği sınırda olduğu, ucuna metal uçluk takılmadığı, kopmaya karşı emniyet halatı bulunduğu ve bu emniyetin hortum gövdesine değil bağlantı elemanına yakalandığı doğrulanır; dış kılıfta kesik, iç örgüde açılma, bileziklerde deformasyon aranır. Tıkanma açma düzeni de kontrolün parçasıdır: basıncı düşürmenin (ters pompalama veya boşaltma) uygulanabilir bir yolu bulunmalıdır.

Hazne (hopper), agitatör ve S-valf bölgesi

Buradaki emniyet tek mantığa dayanır: koruyucu açıldığında hareketli parça durmalıdır. Izgara emniyet anahtarı ızgara açılarak denenir; karıştırıcı ve pompalamanın gecikmeden durduğu gözlenir. Anahtarın köprülenip köprülenmediği ayrıca aranır — kablonun kısa devre edilmesi ya da manyetik anahtarın mıknatısla kapalı tutulması fonksiyon testi yapılmadan fark edilmez. Aynı mantık S-valf / kayar plaka kapağında da geçerlidir: kapak açıkken pompalama kilitli olmalıdır.

Kontrolü kapatan ortak kalemlerin dayanağı EK-I md. 3.1.6'dır: yetkisiz çalıştırmayı önleyecek donanım, frenleme ve durdurma donanımı, aydınlatma ve — çoğu raporda gerekçesiz işaretlenen maddenin dayanağı — kullanım yerinin yakınında söndürme cihazı yoksa ekipmanın kendisinde yangın söndürme cihazı bulunması. md. 2.13.1 ise bakım defteri bulunan makinelerde bakımla ilgili işlemlerin günü gününe bu deftere işlenmesini ister.

Sınır değerler nereden alınır?

Yayımlanmış bir kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez; rapora yazılan her sınırın kaynağı da yazılmalıdır. EK-III md. 1.11 tablodaki standartların örnek olduğunu belirtir — doğru sınırı seçme sorumluluğu kontrolü yapan kişidedir.

Kontrol maddeleri

• CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları
• Dengeleyici ayaklar, kilitler ve bom-kilit mantığı
• Bom eklem pim-burç boşlukları
• Bom silindirlerinde yük altında kaçak (drift)
• Yük tutma valfleri ve bom park kilidi
• Uzaktan kumanda: acil durdurma + sinyal kaybı davranışı
• Agitatör ızgara emniyet anahtarı
• S-valf/kayar plaka bölgesi koruyucuları
• Boru ve dirsek et kalınlıkları (UT ölçümü)
• Kelepçe, conta ve emniyet pimleri
• Uç hortum: uzunluk, metal uçluk yasağı, emniyet halatı
• Hidrolik sistem sızıntıları
• İkazlar, aydınlatma ve yangın söndürücü

Sahada sık görülen kusurlar

• Dirsek dış yarıçapında et kalınlığının sınırın altına inmesi; hattın yalnız düz boru üzerinden ölçülüp dirseklerin atlanması
• Farklı basınç sınıfından boru, kelepçe ve conta karışımıyla kurulmuş hat
• Kelepçede emniyet pimi veya kilit mandalının eksik olması; ezilmiş, sertleşmiş conta
• Hat bölümlerinin sabitlenmemesi, ankraj kelepçelerinin gevşek bırakılması
• Uç hortumun üreticinin izin verdiğinden uzun olması, ucuna metal boru veya uçluk eklenmesi
• Emniyet halatının bulunmaması ya da hortumun bağlantısı yerine gövdesine bağlanması
• Hazne ızgarası emniyet anahtarının köprülenmesi veya ızgaranın tamamen sökülmüş olması
• S-valf / kayar plaka kapağının açıkken pompalamayı kilitlememesi
• Dengeleyici ayakların yarım açılarak çalışılması, ayak plakası altına takoz konulmaması
• Dengeleyici silindirinde kaçak; ayak mekanik emniyet piminin takılmaması
• Bom silindirlerinde yük altında kaçak; yük tutma valfinin devre dışı bırakılmış olması
• Bom bağlantı kulaklarında ve kaidede kaynak çatlağı; onarım kaynağının kayıt altına alınmaması
• Uzaktan kumandanın acil durdurmasının çalışmaması, sinyal kaybında bomun hareketi sürdürmesi
• Hidrolik hortumda örgü açılması, sürtünme aşınması, bantla yapılmış geçici onarım
• Bakım kayıtlarının tutulmaması; hat elemanı değişimlerinin izlenmemesi

Raporda bulunması gereken bölümler

Bu ekipman için Bakanlık zorunlu bir rapor formatı yayımlamamıştır; hazır form aramak yerine bakılacak yer EK-III md. 1.7'dir (genel bilgiler, kontrol metodu, ekipman ve etiket bilgileri, tespit edilen bilgiler, test değerleri, ölçüm aletleri, muayene kriterleri, kusur açıklamaları, notlar, sonuç ve kanaat, yetkili kişi bilgileri). Ayrıntısı zorunlu rapor formatları rehberindedir. Sonuç bağlayıcıdır: md. 1.9 uyarınca uygunsuzluk giderilinceye kadar iş ekipmanı kullanılmaz — hat elemanı kaynaklı uygunsuzluk parça değişimiyle aynı gün kapatılabilir, bom yapısında ya da yük tutma düzeninde tespit edilen uygunsuzluk ise makineyi doğrudan durdurur.

Sıkça Sorulan Sorular