Sondaj ve Kesme Makinelerinin Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kapsam ve standartlar

Aile üyeleri: kritik noktalar

Sondaj makinesi (paletli/sabit)

Mast bağlantı pimleri ve yatırma silindirleri, döner kafa (rotary head) bağlantısı, kompresör/çamur pompası hatları, palet takımı ve eğimde stabilite, servis vinci halat-kanca seti.

Mobil (kamyona monteli) sondaj

Araç PTO ve hidrolik devresi, dengeleyici ayaklar ve kilitleme, mast yol konumu kilidi, kamyon şasisi bağlantıları; yol-çalışma modu geçiş emniyetleri.

Dağ kesme makinesi

Ray hattının tesviyesi ve sabitlenmesi, kesici disk/halat koruyucuları, gergi düzenekleri, su soğutma-toz bastırma sistemi, elektrik besleme ve kaçak akım koruması.

Zincir kollu kesici

Kesici zincir gerginliği ve koruyucusu, kol yatakları, zincir freni/durdurma süresi, operatör konumunun kesim düzleminden korunması.

Sayalama makinesi (elmas tel kesme) — 10.08.2026'da eklendi

Ocakta blok ebatlamanın makinesi: yürüyüş motoruyla ray/hat üzerinde gerileyerek elmas teli gergin tutar, su soğutmalı keser. Kontrolde tel-kasnak koruyucuları ve tel kopması senaryosuna karşı siperler (kopan tel kırbaç gibi savrulur — bu ailenin en ağır kaza senaryolarından), kasnak yatakları, gergi-yürüyüş sistemi, sensör ve limitleyiciler, acil durdurma ile su soğutma düzeni doğrulanır; tel sayısı, tel/kasnak çapı ve kesme motor gücü rapora işlenir.

Ortak kontrol akışı

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

1. Kimlik ve kayıtlar: Marka/model/seri, çalışma saati, CE etiketi, kılavuz, bakım-operatör kayıtları.
2. Koruyucular ve durdurma: Dönen bölge koruyucuları/bariyerleri, tüm acil durdurmaların testi, yeniden başlatma emniyeti (reset gerektirme).
3. Kaldırma düzenekleri: Mast/kol pimleri, servis vinci halatı (TS ISO 4309), kanca ve mandal, yük tutma frenleri.
4. Hidrolik-pnömatik: Hortum ve rakorlar, silindir kaçakları, basınç sınırlayıcılar; hava/çamur hatlarında kırbaç önleyici (whip-check) bağlar.
5. Stabilite ve yürüyüş: Dengeleyiciler ve kilitleri, palet/ray sistemleri, eğim sınırları; mobil ünitede yol modu kilitleri.
6. Fonksiyon testi ve raporlama: Delme/kesme fonksiyonları güvenli koşulda denenir; bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir. Kusurlar hafif/ağır diye derecelendirilmez: EK-III md. 1.9.1, Bakanlıkça periyodik kontrol rapor ve kriter dokümanı yayımlanmamış iş ekipmanlarında hafif ve ağır kusur uygulaması yapılmayacağını açıkça söyler — bu ailenin yayımlanmış bir kriter dokümanı yoktur. Tespit edilen uygunsuzluklar md. 1.7.6'daki kusur açıklamaları bölümünde gerekçesiyle yazılır; kullanımın uygun olup olmadığı ise md. 1.7.8'deki sonuç ve kanaat bölümünde belirtilir.

Ortak kontrol maddeleri

• CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları
• Dönen aksam koruyucuları / algılamalı bariyer
• Acil durdurmalar (istasyon + çevre) ve reset düzeni
• Tij ekleme-sökme düzeneğinin güvenliği
• Mast/kol pim ve kilitleri
• Servis vinci halatı, kanca ve mandal
• Hidrolik hortum-rakor sızıntıları ve whip-check
• Dengeleyici ayaklar ve kilitleme
• Palet/ray stabilitesi ve gergiler
• Kesici disk/zincir koruyucuları ve frenleri
• Su soğutma / toz bastırma sistemi
• Elektrik besleme ve kaçak akım koruması
• İkaz-aydınlatma ve yangın söndürücü

Şablonların ortak iskeleti: 15 ortak, 3 ekipmana özgü madde

Ocak makinelerinin dördü — mobil sondaj, dağ kesme, zincir kollu kesici ve sayalama — Raporsis'te 18'er maddelik ve aynı iskeleti paylaşan listelerle gelir. Listeler karşılaştırıldığında 15 madde birebir ortaktır; ayrışan yalnızca üç satırdır. Ortak omurga sırasıyla şudur: bilgi etiketi ile ikaz ve işaretlemeler, yetkisiz kullanıma karşı koruma, çalışma aydınlatması ve görüş, kumanda yeri ve erişim, istenmeyen hareket ve istem dışı harekete geçirme, kumandalar ve göstergeler, hareket sistemleri, koruma tertibatları (siper, muhafaza), güç sistemleri ve aksesuarları, elektrik teçhizatları ve tertibatlar, korozyon durumu, acil durdurma tertibatı, sensörler ve limitleyiciler; liste her ekipmanda fonksiyon testi ve gözle muayene ile kapanır.

Ayrışan üç satır makinenin kesme veya delme organını tarif eder:

Bu tablo pratikte şu işe yarar: aynı ocakta dört makineyi de raporlarken kontrol akışının onbeşte onüçü değişmez, mühendis yalnız üç satırda makineye özgü bakmak zorundadır. Klasik paletli/sabit sondaj makinesi şablonu ise bu ailenin dışında, daha eski ve elektrik-ünite odaklı bir düzendedir: elektrik motor ünitesi, koruyucu muhafazalar, açma-kapama düğmesi, denge ayakları, acil stop, manometre, jeneratör, karotlarda deformasyon-çatlak ve kompresörün genel durumu gibi kalemler taşır.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Ölçümler koşula duyarlıdır; koşul yazılmazsa sayı da anlamsızdır. Makine düz, sert ve oturmuş zemine ya da tesviyeli ray hattına alınır; ray üzerinde çalışan dağ kesme, sayalama ve zincir kollu kesicide ray hattının tesviyesi ve sabitlenmesi ölçümden önce doğrulanır — oturmamış ray, sonraki tüm bulguları anlamsız kılar. Makinenin ana etiketinden okunan değerler rapora "tespit edilen bilgiler" olarak yazılır: tel sayısı, tel ve kasnak çapı, kesme motor gücü, gergi ve yürüyüş motor gücü, zincir kol sayısı ve kol uzunluğu, mobil sondajda delme çapı ile yürüyüş sistemi ve hava temini biçimi. Konum ve kullanım amacı da (ocak, blok ebatlama, kademe dilimleme, kaya delme) kayda geçer.

Koruyucular ve acil durdurma zinciri. Bu ailenin en kritik iki maddesi bunlardır ve beyanla değil denenerek doğrulanır. Dönen tij/auger bölgesinin fiziksel koruyucusu ya da algılamalı bariyeri yerinde ve sağlam olmalı, kolayca çıkarılamamalı veya etkisiz hale getirilememelidir; sökülmüş ya da bağlanıp devre dışı bırakılmış koruyucu doğrudan uygunsuzluktur. Acil durdurmalar hem kumanda yerinden hem makine çevresinden tek tek basılarak denenir; durdurmanın ardından makinenin kendiliğinden yeniden çalışmadığı, yalnız bilinçli reset ile devreye girdiği doğrulanır. Sensör ve limitleyiciler (uç konum, gergi, koruma kapağı algılaması) fonksiyon testinde ayrı ayrı tetiklenir.

Mast, halat ve kaldırma düzenekleri. Sondaj mastı kaldırma yapısı gibi ele alınır: mast bağlantı pimleri ve kilitleri, yatırma silindirleri, servis vinci halatı, kanca ve emniyet mandalı ile yük tutma frenleri kontrol edilir. Halat muayenesinde ölçüt TS ISO 4309 yaklaşımıdır — tel kırıkları, çap daralması, deformasyon ve korozyon birlikte değerlendirilir; çap ölçümü kumpasla alınır ve nominal çapla karşılaştırılan değer rapora yazılır. İskarta kararının dayandığı ölçüt her zaman raporda belirtilir.

Kesici organ: tel, kasnak ve zincir. Elmas tel çalışan makinelerde tel ve kasnak yüzeyleri, kasnak yatakları, gergi düzeneği ve tel kopması senaryosuna karşı siperler denetlenir — kopan tel kırbaç gibi savrulduğu için siperin bütünlüğü bu ailenin en ağır kaza senaryosuna karşı tek fiziksel bariyerdir. Zincir kollu kesicide zincir gerginliği, kol yatakları, zincir koruyucusu ve durdurma sonrası zincirin serbest dönme süresi değerlendirilir. Su hattı, deposu ve memeleri tek tek denenir: su kesildiğinde hem kesme performansı düşer hem toz bastırma ortadan kalkar. Aşınma ve değişim ölçüleri üretici verisinden alınır.

Hidrolik, pnömatik ve elektrik. Hortum, boru ve rakorlarda sızıntı, örgü açılması, ezilme ve sürtünme aşınması aranır; bantla yapılmış geçici onarım uygun değildir. Silindir milinde çizik ve eğilme, keçede kaçak denetlenir. Basınçlı hava ve çamur hatlarında bağlantıların ayrılıp kırbaç etkisi yaratmasına karşı whip-check bağların takılı olduğu doğrulanır. Elektrikle beslenen ocak makinelerinde besleme kablosunun ezilme ve kesiklere karşı korunması, pano bütünlüğü, topraklama sürekliliği ve kaçak akım korumasının işlevi denetlenir — kaçak akım korumasının test düğmesiyle atması yerinde denenir. Korozyon durumu ayrı bir kontrol maddesidir: sürekli suyla çalışan ocak makinelerinde gövde ve bağlantı elemanlarında korozyon beklenen bir bulgudur.

Stabilite ve yürüyüş. Dengeleyici ayaklar, taban plakaları ve kilitleri; palet, ray ve tekerlek sistemleri ile gergiler değerlendirilir. Mobil (kamyona monteli) sondajda ayrıca yol ve çalışma modu arasındaki geçiş emniyetleri, mastın yol konumu kilidi ve kamyon şasisi bağlantıları doğrulanır — mastın yolda kilitsiz kalması bu ekipmanın kendine özgü riskidir.

Sahada sık görülen kusurlar

• Dönen aksam koruyucusunun sökülmesi, bağlanarak ya da köprülenerek devre dışı bırakılması — bu ailenin en sık ve en tehlikeli uygunsuzluğu
• Acil durdurma butonunun sıkışmış, boyanmış ya da erişilemez durumda olması; makine çevresindeki ikinci durdurmanın hiç bulunmaması
• Durdurmadan sonra makinenin reset istemeden kendiliğinden çalışabilmesi
• Tel kopmasına karşı siperlerin eksik, delik ya da sökülmüş olması
• Kasnak yataklarında aşırı boşluk, anormal ses ve ısınma; gergi düzeneğinin tutmaması
• Zincirde aşırı gerginlik kaybı, kol yataklarında boşluk, zincir koruyucusunun eksikliği
• Su hattı memelerinin tıkalı olması, deponun boş bırakılması — toz bastırmanın fiilen çalışmaması
• Servis vinci halatında tel kırıkları ve çap daralması; kanca emniyet mandalının kırık olması
• Mast bağlantı pimlerinde emniyet elemanının eksikliği; mobil ünitede yol konumu kilidinin takılmaması
• Hidrolik hortumda örgü açılması, ezilme, sürtünme aşınması ya da bantla yapılmış geçici onarım
• Basınçlı hava hattında whip-check bağların takılmaması
• Besleme kablosunun ezik ve eklerinin uygunsuz olması; topraklama sürekliliğinin sağlanmaması, kaçak akım korumasının test düğmesiyle atmaması
• Gövde ve bağlantı elemanlarında ilerlemiş korozyon
• Bilgi etiketinin, ikaz ve işaretlemelerin okunmaz hale gelmesi; güvenli kullanma talimatının bulunmaması
• Yangın söndürme cihazının basıncının düşük olması veya erişilemeyecek yere bağlanması
• Bakım kayıtlarının tutulmaması — EK-I md. 2.13.1 bakım defteri bulunan makinelerde işlemlerin günü gününe işlenmesini ister

Sınır değerler ve ölçüm aletleri

Bakanlıkça bu aile için yayımlanmış zorunlu bir rapor formatı ya da kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez; rapora yazılan her sınırın kaynağı da yazılmalıdır.

Kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri md. 1.7.4 gereği raporda yer alır. Bu ailede tipik alet seti: kumpas veya komparatör, çelik cetvel ve şerit metre, tork anahtarı, kronometre, eğim ölçer ve elektriksel süreklilik/kaçak akım test cihazı; kaynak çatlağı şüphesinde tahribatsız muayene ekipmanı. Raporun bölümleri md. 1.7'de sayılıdır ve bu ailede en çok eksik bırakılan md. 1.7.3 test değerleridir — acil durdurma, koruyucu ve fonksiyon testlerinin sonucu yazılmalıdır, "yapıldı" ifadesi ölçüm sayılmaz. Uygunsuzluklar md. 1.7.6 Kusur Açıklamaları bölümünde tarif edilir; kullanım kararı md. 1.7.8 Sonuç ve Kanaat bölümünde açıkça belirtilir ve md. 1.9 uyarınca uygunsuzluk giderilinceye kadar ekipman kullanılmaz. Ocak makineleri seyyar olduğundan md. 7(3) de geçerlidir: ekipman işletme dışında kullanıldığında son periyodik kontrol raporu ekipmanla birlikte bulundurulur.

Sıkça Sorulan Sorular