Köprülü ve Portal Kren Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Köprülü kren kontrolü nedir?

Köprülü kren; atölye tavanındaki raylar üzerinde yürüyen köprü kirişi ve üzerindeki vinç arabasından (şaryo) oluşur; kirişler zemin ayaklı kolonlara oturuyorsa portal kren denir. Kontrol; taşıyıcı çelik yapının (kirişler, alın arabaları, ray yolu), kaldırma zincirinin (tambur, makaralar, halat/zincir, kanca) ve güvenlik cihazlarının (frenler, sınır anahtarları, ikazlar) doğrulanması + yük testleridir.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

Köprülü ve portal krenler EK-III'ün kaldırma ve iletme ekipmanları bölümünde yer alır; yetkili unvanlar md. 2.2.2'de sayılır: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir; kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur.

Adım adım kontrol (KR09 akışı)

1. Kimlik ve konfigürasyon: Kren markası/modeli, seri no, kiriş sayısı (tek/çift), köprü açıklığı (m), kaldırma yüksekliği, kapasite ve beyan kapasitesi, yürüyüş/kaldırma aksamı ve kaldırma aksesuarı kaydedilir.
2. Tespit ölçümleri: Kanca ağız açıklığı (mm), gövde kesiti (mm) ve kalıcı deformasyon (%); halat çapı, 6d/30d tel kırığı, deformasyon puanı; zincirli sistemde bakla çapı, iç uzunluk ve kalıcı deformasyon (%) ölçülür.
3. Yapı ve mekanizmalar: Kiriş ve alın arabalarında deformasyon/çatlak, seyir ve çapraz hareket (ray yolu, tekerlekler, tamponlar), tambur ve makaralar (yiv aşınması, halat atlaması), hidrolik-pnömatik bileşenler kontrol edilir.
4. Güvenlik cihazları: Kaldırma ve seyir frenleri, yük/moment sınırlayıcı ve sınır anahtarları, kumanda tertibatları (buton istasyonu/kablosuz kumanda), sesli-görsel ikazlar, aydınlatma, elektrik teçhizatı doğrulanır.
5. Testler: Fonksiyon testi → yük testi (beyan yükünde) → statik test (×1,25 — EK-III md. 2.2.1.1 genel kural katsayısı + TS EN 15011) → dinamik test (×1,1 — standart/İSGÜM kriteri) (İSGÜM Not 2: statik ve dinamik test yapılan kontrolde ayrıca tam kapasite yük testi gerekmez). Test anındaki test yükü, radyus ve bom uzunluğu (portalde) rapora işlenir; test sonrası kanca ağız açıklığındaki kalıcı artış (üretici sınırı; yoksa ASME B30.10: %5 / en fazla 6 mm, kesit aşınmasında %10) ve zincir uzaması (%5 — ISO 3056/üretici kriteri) ölçülür.
6. Raporlama: 18 kontrol + 4 test maddesi işaretlenir; uygunsuzluklar KK09 kriter dokümanındaki (*) / (**) işaretine göre derecelendirilir, madde numarasıyla ilişkilendirilerek kusur açıklamaları bölümüne (md. 1.7.6), kullanım kararı ise sonuç ve kanaat bölümüne (md. 1.7.8) yazılır.

Tespit ölçümleri: ne, nereden, hangi sırayla ölçülür

KR09'un tespit bölümü üç ölçüm ailesi ister: kanca, halat ve zincirli kaldırmada zincir. Ölçüler kumpas ve/veya mastarla alınır; taşıyıcı elemanlarda ölçüm testten önce bir kez, testten sonra bir kez tekrarlanır. Sıra önemlidir: kancası ve halatı ölçülmemiş bir krenle yük testine girilirse, testten sonra bulunan kalıcı bir değişimin testten mi yoksa önceki kullanımdan mı geldiği ayırt edilemez.

Çelik halat: çap ölçümü ve aranan bozulma biçimleri

Raporun tespit bölümündeki ilk halat değeri halat çapıdır (d). Çap, demet tepelerinden değil halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpasın çeneleri en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende tekrarlanır. İki eksen şarttır, çünkü ezilerek yassılaşmış bir halat tek eksende hâlâ anma çapını verebilir; çaptaki daralma yüzdesi de bu ölçümden çıkar.

Değerlendirme halatın yapısını bilmeyi gerektirir. Ortadaki lif ya da çelik öz (çekirdek) demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür. Demet (kordon) bir tel öbeğidir; halat demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı boy demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Raporun istediği 6d/30d tel kırıklığı değeri, halatın kendi çapından türetilen iki referans boyda sayım yapılarak bulunur: 6d anma çapının altı katı, 30d otuz katı uzunluktur. Bunlar sabit bir cetvel değil orana bağlı boylardır — 12 mm'lik bir halatta 6d 72 mm'ye, 30d 360 mm'ye karşılık gelir. Sayımın hep bu boylarda yapılması, farklı çaplardaki halatların aynı ölçekte değerlendirilmesini ve TS ISO 4309'a göre puanlanmasını sağlar.

Çizimde ayrı ayrı gösterilen bozulma biçimleri ayrı ayrı aranır ve ayrı ayrı kaydedilir:

• Tel kırığı: kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar; gözle olduğu kadar yüzeyin eldivenle taranmasıyla da fark edilir.
• Yüzey aşınması: tel tepeleri düzleşir ve halat çapı daralır — tel kırığından farklı bir bulgudur, çap ölçümüyle birlikte değerlendirilir.
• Korozyon: dış yüzeyde ve demet aralarında aranır; demet arası korozyon, dıştan sağlam görünen bir halatta da bulunabilir.
• Kafes deformasyonu: demetler dışa açılır (sahada "kuş kafesi" denir).
• Ezilme: kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır.

Halat tek başına değil yolu boyunca muayene edilir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada (kasnak) oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket/klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi incelenir. Bozulmalar bu temas ve giriş bölgelerinde yoğunlaşır; bu yüzden KR09 tambur ve makara/makaralar maddelerini halattan ayrı satırlar olarak tutar. Sarımı açılmadan, yalnız aşağıda görünen bölümüne bakılarak "uygun" yazılan bir halat gerçekte hiç muayene edilmemiş demektir.

Zincirli kaldırmada bakla ölçüsü

Zincirli krenlerde tespit bölümü bakla çapı, bakla iç uzunluğu ve kalıcı deformasyon yüzdesi ister. Uzama tek bakla üzerinden değil, gergin durumdaki belirli sayıda ardışık bakladan oluşan bir grubun toplam uzunluğu ölçülerek bulunur; tek bakla ölçmek imalat toleransını aşınma sanma riski taşır. Bakla çapı ise baklaların birbirine sürttüğü yan yüzeylerden alınır: oradaki kesit incelmesi, uzama yüzdesi henüz sınırın altındayken bile zinciri kullanımdan çıkarabilir. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa yuvarlak halkalı yük zincirinde %5 uzama (ISO 3056 yaklaşımı) hurda sınırı olarak kullanılır.

Kanca: hangi bölgede ne aranır

Muayene yukarıdan aşağıya yürür. En üstteki kanca bloğunda — halat, makara ve yan plakalardan oluşan takım — makaranın serbest dönüşü, makara oluğunun halat çapıyla uyumu ve yan plakalardaki deformasyon kontrol edilir. Bloğun altındaki yatay travers, bilyalı yatak ve altıgen somun takımında kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun emniyetli olmalıdır; dönmeyen kanca yükü burularak alır ve yan yüklemeye zorlanır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçası saptır (şank); burada çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın kanca gövdesine bağlandığı kesit değişim bölgesi (boyun) çizimde kesikli çerçeveyle işaretlidir: kesitin değiştiği her yer gerilme yığılması bölgesidir, burada çatlak ve kalıcı bükülme aranır.

Emniyet mandalı (dil) kanca ağzını kapatan hareketli parçadır. Sahada en sık yapılan hata mandalın yalnız varlığına bakmaktır: mandal kanca ucuna değmeli ve yay bırakınca kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş bir mandal yükün ağızdan çıkmasını engellemez — takılı olması onu uygun yapmaz.

Ağzın açık tarafındaki uçta (burun) kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde (boğaz) çatlak aranır ve yüzey işlemesi bozulmamış olmalıdır. Ağzın alt eğrisindeki yük oturma (temas) yüzeyinde — sapanın oturduğu bölge — aşınma, oyulma ve kalıcı iz aranır. Kanca gövdesi üzerinde kaynak işlemi bulunmamalıdır; onarım amaçlı kaynak izi başlı başına bir uygunsuzluktur ve çatlak her durumda hurda nedenidir.

Rapora yazılan iki kanca ölçüsü kumpas ve/veya mastarla alınır: ağız (boğaz) açıklığı (mm) ve gövde kesiti (mm). İkisi de ilk ölçüyle karşılaştırılır; ağızda kalıcı artış, kesitte kalıcı daralma aranır ve fark kalıcı deformasyon yüzdesi olarak kaydedilir. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa ASME B30.10 çerçevesi (ağız açıklığında yaklaşık %5 veya 6 mm, kesit aşınmasında %10) referans alınır. Sınırı aşan kanca onarılmaz, değiştirilir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kanca emniyet mandalının kırık, eksik ya da kanca ucuna ulaşmıyor olması; yayın yorulup mandalı açık bırakması
• Kanca ağız açıklığının ve gövde kesitinin hiç ölçülmemesi, "gözle uygun" ifadesiyle geçilmesi
• Kanca gövdesinde onarım amaçlı kaynak izi; kanca bloğunda dönmeyen (sıkışmış) somun ya da yatak
• Halatta lokal tel kopukları, kafes deformasyonu, ezilme, korozyon ve yağlamasız çalışma; halatın tambur sınırlarını aşacak biçimde sarılması
• Halat çapının tek eksende ölçülmesi — ezilme bu yüzden gözden kaçar
• Makara oluğunun halat çapına göre aşınmış olması; halatın makaradan atlaması ve atlamayı önleyen tertibatın eksikliği
• Ray yolunda kaçıklık, tamponların eksikliği veya deforme olması; alın arabası tekerleklerinde aşınma
• Kaldırma ve seyir frenlerinin kaçırması; yükün kumanda bırakıldıktan sonra sürüklenmesi
• Yük/moment sınırlayıcı ile üst limit anahtarının devre dışı bırakılmış olması
• Kablolu kumanda askısının kopmuş, kabloların gerilim taşıyacak biçimde çekiliyor olması; acil durdurmanın çalışmaması
• Sesli-görsel ikazın ve kabin/çalışma alanı aydınlatmasının işlevini yitirmiş olması
• Test yükü yazılıp test anındaki radyus ve bom uzunluğunun (portal krende) yazılmaması; bu durumda test yükünün doğru konfigürasyonda uygulanıp uygulanmadığı sonradan doğrulanamaz
• Testin fiilen yapılmadığı hâlde raporda yapılmış gibi doldurulması; test sonrası kanca ve halat ölçümlerinin tekrarlanmaması

KR09 kontrol maddeleri

• Operatör talimatları, ikazlar ve işaretlemeler
• Kumanda yeri ve görüş · Çalışma alanları ve erişim
• Yangın söndürücüler
• Kumanda tertibatları
• Seyir ve çapraz hareket
• Ekipman yük bileşenlerinin mekanik dayanımı
• Tambur · Makara/makaralar
• Hidrolik ve pnömatik bileşenler
• Koruma tertibatları
• Sınırlama ve gösterge cihazları
• Fren sistemleri
• Halat veya zincir · Kanca/kancalar
• Sesli ve/veya görsel ikazlar · Aydınlatma
• Elektrik teçhizatları ve tertibatlar
• Testler: fonksiyon · yük · statik (×1,25) · dinamik (×1,1)

Sıkça Sorulan Sorular