Kompresör ve Hava Tankı Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Kompresör periyodik kontrolü nedir?

Basınçlı hava tankı, içindeki enerji nedeniyle yırtılma/patlama riski taşıyan bir kaptır. Periyodik kontrol; tankın basınç dayanımının hidrostatik testle kanıtlanmasını, emniyet zincirinin (emniyet ventili, presostat, manometre) doğrulanmasını ve gövde/bağlantı muayenesini kapsar. Hidrostatik test suyla yapılır; su sıkıştırılamaz olduğundan olası bir yırtılmada pnömatik teste göre çok daha güvenlidir.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III'e göre bu ekipman grubunun periyodik kontrolleri makine mühendisleri ile yönetmelikte sayılan diğer teknik unvanlar (makine/metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler, makine tekniker veya yüksek teknikerleri) tarafından yapılabilir. Kontrolü yapan kişinin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması zorunludur.

Periyodik kontrol aralığı, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece azami 1 yıldır. İmalatçı daha kısa süre öngörmüşse veya ekipman ağır çalışma koşullarında kullanılıyorsa süre kısaltılabilir; uzatılamaz. Hidrostatik test için tankın devre dışı bırakılıp boşaltılması gerektiğinden kontrol planlaması işletmeyle koordine edilir.

Adım adım kompresör kontrolü

1. Teknik bilgiler: Tank hacmi (L/m³), çalışma basıncı (bar), motor gücü (kW), debi (m³/dk), emniyet ventili ayar basıncı ve presostat kesme basıncı kaydedilir.
2. Gövde muayenesi: Korozyon, deformasyon, kaynak dikişleri; gerektiğinde ultrasonik et kalınlığı ölçümüyle desteklenir.
3. Donanım kontrolleri: Manometre, emniyet ventili, presostat (otomatik kesme), tahliye vanası, hava hortumları ve elektriksel izolasyon.
4. Hidrostatik test: Tank tamamen suyla doldurulur, hava alınır; basınç kademeli olarak o kontrole ait hedef değere yükseltilir — yıllık kontrolde etiketteki azami çalışma basıncı, üç yıllık ya da önemli bakım-onarım sonrası kontrolde üretim standardındaki test basıncı (standart bu değeri vermiyorsa azami basıncın 1,5 katı) — ve bu basınçta tutma süresi boyunca (pratikte en az 10–30 dakika) bekletilir. Sürede basınç düşümü, sızıntı veya kalıcı deformasyon olmamalıdır.
5. Emniyet ventili doğrulaması: Ventilin ölçülen açma basıncı ayar değeriyle karşılaştırılır; ventil çalışma basıncının üstünde, tankın izin verilen azami basıncının altında açmalıdır.
6. Raporlama: Test hedefi, ölçülen değerler ve UYGUN / UYGUN DEĞİL kararı yazılır.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Tank gövdesi ve donanımında nereye bakılır?

Gövde muayenesi basıncı taşıyan parçalardan emniyet donanımına doğru ilerler. Silindirik gövde ile üst ve alt bombeli kapaklar tankın basınç taşıyan ana konturudur; iç ve dış yüzeylerde deformasyon, oyuklanma ve malzeme kusuru aranır. En çok zorlanan yerler kaynak bölgeleridir: gövde boyunca uzanan boyuna dikişte çatlak ve sonradan atılmış yama kaynağı, gövde ile bombe arasındaki çevresel dikişte ise birleşim hattı ve kaynağın ısı tesiri altında kalan komşu bölgesi incelenir. Belgelenmemiş bir onarım izi görülmesi hâlinde bunun önemli bir bakım-onarım faaliyeti olup olmadığı sorgulanır; öyleyse genişletilmiş test rejimi (md.2.1.1-b) gündeme gelir.

Emniyet zinciri gövdeden sonra gelir. Emniyet ventili tankın üstünde, tahliye borusuyla birlikte bulunur; tahliye ve kapanma davranışı ile mührünün bozulmamış olması kontrol edilir. Ventil ile tank arasında kesme elemanı bulunmamalıdır — araya konan bir vana kapatıldığı anda presostat arızasına karşı tek koruma ortadan kalkar. Manometre gövdenin yan yüzeyine kısa bir bağlantı borusuyla bağlanır; doğru gösterip göstermediği, skalanın okunabilirliği ve basınç işaretlemesi aranır. Tank etiketteki azami basıncın altında bir işletme basıncıyla kullanılıyorsa bu değerin görünecek şekilde işaretlenmiş olması gerekir (md.2.1.4) — yıllık test hedefi doğrudan bu işaretlemeye bağlıdır.

Bağlantı noktaları çoğu zaman gövdeden önce sorun çıkarır. Giriş ve çıkış nozullarında (manşon) bağlantı durumu, varsa takviye plakası, kaçak ve deformasyon izleri incelenir; hava hatları, hortumlar ve bağlantı elemanları ayrıca gözden geçirilir. El ve adam deliği gibi cıvatalı giriş açıklıklarında kapak contası, cıvata bağlantıları ve kapak çerçevesindeki deformasyon kontrol edilir; hemen yanındaki bilgi etiketi ile güvenlik işaretlerinin okunaklı ve sökülemez olması aranır. Etiketi okunmayan tankta azami çalışma basıncı bilinemeyeceği için hidrostatik test hedefi de kurulamaz.

Ölçüm ve yıpranma bölgeleri en sona bırakılır. Et kalınlığı (UT) ölçümü gövde ve bombe üzerinde birden çok noktadan alınır ve imalat değeriyle karşılaştırılır; tek bir nokta temsil edici değildir, ölçüm alınan yerler raporda tarif edilir. Hava tankında korozyonun en çok arandığı yer yoğuşma hattı ile tankın dip bölgesidir: sıkıştırılan havanın içindeki nem tankın dibinde su olarak toplanır ve boşaltılmadığı sürece iç yüzeyi içeriden yıpratır. Bu yüzden dipteki tahliye (boşaltma) vanasının çalışır durumda olması ve işletmede düzenli kullanılıp kullanılmadığı ayrıca sorgulanır; tankın oturduğu ayak ve kaidelerde çözülme, deformasyon, zemine bağlantı ile titreşimden korunma düzeni de kontrol edilir.

Test ve sınır değerleri

Tek rapor mu, ekipman başına ayrı rapor mu?

Küçük kurulumlarda kompresör ve hava tankı tek gövdede olduğundan tek "Kompresör ve Hava Tankı" raporu yeterlidir. Ancak sanayide sık görülen iki kompresörün tek tankı beslediği (ya da bir kompresörün birden çok tankı doldurduğu) kurulumlarda tek birleşik rapor, ekipman kimliğini doğru temsil edemez: her ekipmanın kendi seri numarası, etiketi ve test rejimi vardır.

Doğru pratik ekipman başına ayrı rapordur:

• Basınçlı hava tankı raporu: tank etiket bilgileri (hacim, azami çalışma basıncı), emniyet valfi, et kalınlığı ve hidrostatik test — İSGÜM Hava Tankı kriter listesiyle.
• Kompresör (ünite) raporu: mekanik muayene — koruyucular, elektrik bağlantıları/topraklama, acil durdurma, presostat, emiş filtresi/kurutucu, yağlama, soğutma, titreşim + fonksiyon testi ve emniyet valfi testi (TS EN 1012-1 çerçevesi). Hidrostatik test ünite raporunda yer almaz; bağlı tankın kendi raporundadır.
• Raporlar birbirine seri numarasıyla atıf yapar: tank raporunda "bağlı kompresörler", ünite raporunda "beslediği tank" alanı bulunur — denetimde kurulumun bütünü izlenebilir kalır.

Raporsis'te üç şablon da hazırdır: birleşik format korunur, ayrık kurulumlar için "Basınçlı Hava Tankı" ve "Kompresör (Vidalı / Pistonlu)" tipleri ayrı seçilir.

Kompresör ünitesinde neye bakılır?

Tank tarafı basınçlı kap muayenesiyle değerlendirilirken, ünite tarafı bir makine muayenesidir: hidrostatik test burada yer almaz, ünite fonksiyon testi ve emniyet valfi testiyle sonuçlandırılır. Sıralama kabaca koruyuculardan enerjiye, oradan yardımcı devrelere doğru gider.

• Hareketli aksam koruyucuları: kayış-kasnak veya kaplin koruyucusunun yerinde, sağlam ve sökülmesi alet gerektirir biçimde bağlı olması. Bakım sonrası takılmayan kayış koruyucusu sahada en sık görülen tekil bulgudur.
• Elektrik tarafı: pano içindeki bağlantılar, kablo geçişleri, gövde topraklamasının sürekliliği ve ana şalterin erişilebilirliği.
• Acil durdurma tertibatı: butonun varlığı değil, gerçekten durdurup durdurmadığı; önüne malzeme yığılmamış olması.
• Presostat / basınç şalteri: kesme basıncında üniteyi otomatik durdurup durdurmadığı denenir; ölçülen kesme basıncı rapora yazılır. Presostat, tankın basınç sınırını normal işletmede koruyan birinci hattır — emniyet valfi ise o hat çöktüğünde devreye giren ikinci hattır.
• Ünite üzerindeki emniyet valfi ve manometre: ayar değeri, çalışması ve okunabilirlik.
• Emiş filtresi ve hava kurutucu: tıkalı filtre üniteyi zorlar; çalışmayan kurutucu tanka giden nemi artırır ve tank dibindeki korozyonu doğrudan hızlandırır.
• Yağlama ve soğutma: yağ seviyesi, yağ kaçağı, radyatör ve fanın durumu; aşırı ısınan ünite hem verim hem güvenlik kaybıdır.
• Hava hatları ve bağlantılar: hortumlar, kelepçeler, hızlı bağlantı elemanları; basınç altındaki bir hortumun kurtulması ciddi yaralanma nedenidir.
• Gövde, şase ve titreşim takozları: çatlak, gevşek cıvata, oturduğu zemine bağlantı; titreşim ve ses seviyesinin olağan dışı olup olmadığı.

Kontrol maddeleri

Raporsis'in hava tankı listesi İSGÜM'ün Hava Tankı periyodik kontrol kriterlerindeki başlıklarla düzenlenir:

• Bilgi etiketi, sağlık ve güvenlik işaretleri
• İşletme talimatları · Tank üzerinde işlemler
• Tank yüzeyleri
• El, baş, adam, gözetleme vb. giriş açıklıkları
• Boşaltma tertibatları
• Tankın titreşimden korunması
• Basınç ölçüm cihazı (manometre) · Emniyet valfleri
• Yetkisiz kullanıma ve/veya mekanik darbelere karşı koruma
• Testler: hidrostatik test · emniyet valfi testi

Birleşik "Kompresör ve Hava Tankı" raporunda sahada yaygın kullanılan pratik soru seti ise şudur:

• Manometre var mı, faal mi?
• Emniyet ventili var mı, faal mi?
• Tank üzerinde korozyon, deformasyon var mı?
• Tank et kalınlığı uygun mu?
• Hava hortumları ve bağlantı elemanları uygun mu?
• Otomatik kesme (presostat) faal mi?
• Boşaltma (tahliye) vanası faal mi?
• Elektriksel izolasyon uygun mu?
• Filtre ve yağlama sistemi normal mi?
• Kullanım–bakım talimatı ve uyarı etiketleri var mı?
• Titreşim ve ses seviyesi normal mi?
• Hidrostatik test sonucu

Sahada sık görülen kusurlar

• Hiç boşaltılmayan tank: dipte biriken yoğuşma suyu, tankı içeriden yıpratan en yaygın nedendir; tahliye vanası çoğu tesiste ya tıkalıdır ya da yıllardır açılmamıştır.
• Emniyet ventilinin önüne vana konması: bakım kolaylığı için takılan kesme elemanı kapalı unutulduğunda presostat arızasına karşı tek koruma iptal olur.
• Mührü bozulmuş veya sıkıştırılmış ventil: "sürekli boşaltıyor" gerekçesiyle ayarı yükseltilmiş ya da açmaması için kilitlenmiş ventil; ölçülen açma basıncı ayar değeriyle karşılaştırıldığında ortaya çıkar.
• Boyanmış veya sökülmüş bilgi etiketi: azami çalışma basıncı bilinmeyince hidrostatik test hedefi kurulamaz — kompresörlerde etiket, boyama sırasında en çok kaybedilen veridir.
• Okunmayan manometre: camı kırık, iğnesi sıfırda durmayan ya da skalası silinmiş gösterge.
• Sökülmüş kayış-kasnak koruyucusu: bakım sonrası takılmayan koruyucu.
• Çalışmayan presostat: ünitenin kesme basıncında durmayıp sürekli çalışması; emniyet ventilinin düzenli olarak boşaltma yapması bunun ilk belirtisidir.
• Tıkalı emiş filtresi, devre dışı kurutucu: hem üniteyi zorlar hem tanka giden nemi artırarak korozyonu hızlandırır.
• Yıpranmış hortum ve kelepçeler: çatlamış, ezilmiş veya tel kelepçeyle tutturulmuş basınçlı hava hatları.
• Titreşim takozsuz, zemine sabitlenmemiş tank: gövdede ve bağlantılarda yorulma çatlaklarına yol açar.
• Eksik doküman: kullanım-bakım talimatı, uyarı etiketleri ve önceki periyodik kontrol raporunun bulunmaması.

Sıkça Sorulan Sorular