Genleşme Tankı ve Boyler Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Genleşme tankı ve boyler kontrolü nedir?

Kapalı genleşme tankı; ısıtma/soğutma devresinde suyun hacim artışını membran arkasındaki gaz yastığıyla karşılayan basınçlı kaptır — arızası, devre basıncının kontrolsüz yükselmesi demektir. Boyler ve akümülasyon tankı; kullanım sıcak suyunu üreten/depolayan basınçlı kaptır. Periyodik kontrol her ikisinde de basınç bütünlüğünün (gövde, kaynak dikişleri, hidrostatik test) ve emniyet donanımlarının (emniyet ventili, manometre, termostat) doğrulanmasıdır. Isıtma kazanı raporunda genleşme sistemi yalnız bir kontrol başlığıdır; tankın kendisi ayrı rapor ister.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

İEKY EK-III md. 2.1.6 gereği basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri yetkili olan; makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapanın EKİPNET kaydı zorunludur ve raporda EKİPNET kayıt numarası bulunur. Bu iki ekipman, akreditasyon zorunluluğu getirilen ekipmanlar listesinde (İEKY Ek Madde 2) yer almaz.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve doküman: Hacim, etiketteki azami basınç (ve ayrıca işaretlenmişse işletme basıncı), imal yılı/seri no kaydedilir; künye etiketi, kullanma-bakım talimatları, sicil kartı ve uyarı işaretleri kontrol edilir. Test basıncının tabanı bu kayıttan çıkar.
2. Yerleşim ve gövde: Tankın yerleşimi (erişim, sabitleme), kaynak dikişleri, gövdede korozyon/deformasyon gözle muayene edilir; boylerde yalıtım/kaplama durumu değerlendirilir.
3. Emniyet donanımları: Emniyet ventilinin ayar basıncı ve çalışması, manometre, boylerde termometre/termostat doğrulanır; genleşme tankının bağlı olduğu devreyle uyumu (hacim ve basınç sınıfı) kontrol edilir.
4. Boyler özel kalemleri: Varsa koruyucu anot çubuğunun durumu, boru tesisat bağlantılarının sızdırmazlığı, drenaj vanasının çalışırlığı ve elektrikli ısıtmalı modelde topraklama bağlantısı incelenir; bakım kayıtları istenir.
5. Hidrostatik test: Yukarıdaki rejime göre basınç uygulanır — yıllık kontrolde işaretli işletme basıncı, yoksa etiketteki azami basınç; üç yıllık ya da önemli bakım-onarım sonrası kontrolde üretim standardındaki değer, yoksa azami basıncın 1,5 katı. Tutma süresince basınç düşümü ve kaçak gözlenir, hangi rejimin uygulandığı sonuç test değerleriyle rapora yazılır.
6. Raporlama: Her tank için ayrı rapor: kontrol maddeleri işaretlenir, kusurlar derecelendirilir, sonuç-kanaat yazılır.

Kontrol öncesi hazırlık: hangi belgeler istenir?

Sahaya çıkmadan önce toplanan belgeler, kontrolün hem sırasını hem de test basıncını belirler. Her iki ekipmanda da künye (bilgi) etiketi esastır: hacim, etiketteki azami basınç, imal yılı ve seri numarası buradan okunur. Etiketin yanında kullanma ve bakım talimatlarının, sicil kartının ve uyarı işaretlerinin bulunması ayrı birer kontrol maddesidir; ekipmanı kimin kullanmaya yetkili olduğunun tanımlanmış olması da öyle. Bakım kayıtları ve varsa önceki periyodik kontrol raporu istenir — önceki raporda yazılmış bir eksikliğin giderilip giderilmediği, bu kontrolün ilk sorusudur.

Belgelerin ikinci işlevi test rejimini seçmektir. Etikette yalnız azami basınç varsa yıllık testin tabanı odur; ekipman azami basıncın altında işletiliyor ve işletme basıncı görünecek şekilde işaretlenmişse (EK-III md. 2.1.4) taban o işaretli değerdir. Üç yıllık ya da önemli bakım-onarım sonrası testin gerekip gerekmediği ise bakım kayıtlarından ve önceki test tarihinden çıkar. Bu yüzden hangi rejimin uygulandığı sonradan tahmin edilecek bir ayrıntı değil, kontrol öncesinde kararlaştırılan ve rapora yazılan bir seçimdir.

Gövde muayenesinde hangi bölgelere bakılır?

İkinci adımdaki gözle muayene rastgele bir göz gezdirme değildir: kabın basınç sınırını oluşturan yüzeyler ve bu yüzeylere açılan her delik sırayla taranır. Silindirik gövde ile alt ve üst bombeli kapaklarda deformasyon, şişme, ezik ve malzeme kusuru aranır. Kaynak dikişleri iki grupta değerlendirilir: gövde boyunca uzanan boyuna dikişte çatlak ve sonradan atılmış yama kaynağı, gövde ile bombenin birleştiği çevresel dikişte ise birleşim hattı ve ısının etkilediği komşu bölge incelenir. Onaysız tamir kaynağı ve proje dışı eklenmiş plaka ayrı bir bulgudur; gövdenin tasarım dayanımını bilinemez hâle getirir.

Kabın üzerindeki bağlantı ağızları — üstteki giriş, gövde yanındaki çıkış ve dipteki boşaltma nozulları — ağız çevresinde korozyon, çatlak, zorlama izi ve varsa takviye plakasının durumu yönünden tek tek kontrol edilir; boru tarafından gelen zorlanmalar kaçakları çoğunlukla bu noktalarda başlatır. Gövdenin ortasındaki el veya adam deliğinde kapak contası, cıvata takımının eksiksizliği ve kapak yüzeyinin deformasyonsuz olması aranır. Hemen yanındaki bilgi etiketi okunaklı ve sökülemez olmalıdır: hidrostatik testin tabanı olan azami basınç değeri buradan okunur, etiket boyanmış ya da okunamaz durumdaysa bu durumun kendisi rapora yazılır.

Korozyonun en hızlı geliştiği bölgeler bellidir ve muayene bunlara ayrıca zaman ayırır: kabın içinde suyun durduğu yoğuşma ve su seviyesi hattı, gövdenin dibe yaklaştığı alt bölge ve tankın zeminle temas ettiği ayak-kaide çevresi. Dipteki drenaj vanası çalışır durumda olmalıdır; birikmiş suyun boşaltılamadığı tankta oyuklanma kaçınılmazdır. Taşıyıcı ayaklarda kaynaklardaki çözülme, deformasyon ve zemine bağlantı birlikte değerlendirilir. Yüzeyde şüphe uyandıran ya da geçmiş raporlarda zayıf bulunmuş noktalarda et kalınlığı ultrasonik olarak ölçülür ve imalat değeriyle karşılaştırılır; ölçüm noktaları gövde ve bombe üzerine dağıtılır, okunan değerler test değerleriyle birlikte rapora yazılır.

Emniyet donanımları da bulundukları yerle birlikte bakılır. Emniyet ventili kabın en üst noktasında, tahliye borusuyla birlikte bulunur; tahliye ve kapanma davranışı ile mühür durumu kontrol edilir ve ventil ile kap arasında kapanabilecek hiçbir eleman bulunmamalıdır — araya konan bir vana, ventili fiilen devre dışı bırakır. Manometre gövdenin yan yüzeyine kısa bir bağlantı borusuyla bağlanır; doğru gösterim, okunur skala ve işletme basıncının skala üzerinde işaretlenmiş olması aranır (EK-III md. 2.1.4). Boylerde bunlara termometre ve termostat eklenir; ikisinin gösterdiği değerin birbiriyle ve ayar değeriyle tutarlı olması beklenir.

Kontrol başlıkları

• Genleşme tankı: Künye etiketi · Sicil kartı · Kullanma-bakım talimatları
• Uyarı işaretleri · Yetkili kullanıcı tanımı
• Tank yerleşimi · Kaynak dikişleri · Korozyon/deformasyon
• Test basıncına çıkarılıp kaçak kontrolü (hidrostatik)
• Boyler: Gövde durumu · Yalıtım/kaplama
• Emniyet ventili kalibrasyon ve testi · Genleşme tankı varlığı ve uyumu
• Manometre · Termometre/termostat kontrolü
• Hidrostatik test sonucu · Anot çubuğu durumu (varsa)
• Etiket bilgileri · Topraklama (elektrikli ise)
• Boru bağlantıları sızdırmazlık · Drenaj vanası · Bakım kayıtları

Sahada sık karşılaşılan kusurlar

• Emniyet ventilinin önüne vana konmuş: "damlatıyordu, kapattık" gerekçesiyle araya bir kesme elemanı eklenmesi ventili fiilen devre dışı bırakır — kap, aşırı basınçta korumasız kalır.
• Genleşme tankının ön şarjı kaybolmuş: gaz tarafı boşalınca tank hacmini karşılayamaz; devrede basınç dalgalanır, emniyet ventili gereksiz yere sık açar. Sibop açıldığında hava yerine su gelmesi membranın yırtıldığını gösterir.
• Genleşme tankı devreye uymuyor: hacmi ya da basınç sınıfı devrenin gerektirdiğinin altında kalan tank kâğıt üzerinde vardır, işlevsel olarak yoktur — boyler raporunda tankın yalnızca varlığı değil uyumu da değerlendirilir.
• Boylerde anot çubuğu yıllardır değişmemiş: tüketilmiş anot artık gövdeyi korumaz; korozyon en çok dip bölgede ilerler ve gözle muayenede geç fark edilir.
• Termostat ile termometre uyuşmuyor: ayar değeri ile gösterilen sıcaklığın ayrışması, sıcaklık sınırlamasının fiilen çalışmadığı anlamına gelebilir.
• Manometre ölü ya da skalası uyumsuz: iğnesi sıfırda sıkışmış veya işletme bandının çok üstünde skalalı bir manometrede ayar ve işletme değerleri okunamaz.
• Etiket boyanmış veya sökülmüş: azami basınç okunamadığında hidrostatik testin tabanı belirsizleşir; bu durumda test basıncı varsayımla seçilemez, eksiklik rapora yazılır.
• Kazan raporu var, tank raporu yok: aynı kazan dairesinde kazan ve hava tankı raporlanmışken genleşme tankı ile boylerin raporsuz bırakılması en sık görülen eksiktir.

Hangi rapor neyi kapsar?

Kazan dairesindeki ekipmanların raporları iç içe geçmez. Isıtma kazanı raporunda genleşme sistemi yalnızca bir kontrol başlığıdır — "genleşme donanımı var mı, devreyle uyumlu mu" sorusunu sorar; tankın gövde bütünlüğünü, kaynak dikişlerini ve hidrostatik testini kapsamaz. Bu yüzden kapalı genleşme tankı EK-III Tablo-1'de kendi satırıyla, kendi kriter standartlarıyla (TS 10576, TS 1911, TS 11490, TS EN 13831, TS EN 764-7) sayılır ve ayrı rapor ister. Boyler ve akümülasyon tankları ise apayrı bir satırdır; kriterleri TS 736 ve TS EN 12897+A1'dir. Standart setleri farklı olduğu için iki ekipman tek raporda birleştirilemez.

Pratikte bu, aynı ziyarette birden çok rapor demektir: kazan, hava tankı, genleşme tankı ve boyler aynı gün kontrol edilebilir, ancak her ekipmanın kimlik bilgileri, uygulanan test rejimi, ölçülen değerleri ve sonuç-kanaati kendi raporunda yer alır. Aynı dairede birden çok genleşme tankı ya da boyler varsa her biri ayrı ayrı kayda geçer; ekipmanlar birbirinin yerine örneklenemez. Raporlarda kullanılan ölçüm aletlerinin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgisi de yazılır — hidrostatik testte kullanılan basınç ölçerin izlenebilirliği, okunan değerin savunulabilirliğinin ön şartıdır.

Sıkça Sorulan Sorular