Caraskal Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Caraskal kontrolü nedir?

Zincir veya halat üzerinden yük kaldıran caraskalların; taşıyıcı elemanlarının (zincir baklaları, kanca, askı gövdesi), fren ve kilit sisteminin (yük freni, cırcır/mandal mekanizması) ve etiket-doküman düzeninin doğrulanması, ardından yük testleriyle davranışın kanıtlanmasıdır. Sabit askı noktasında veya şaryo (tekerlekli araba) üzerinde kullanılan tipler birlikte değerlendirilir.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

EK-III'e göre makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. Caraskal, Ek Madde 2'deki akreditasyon kapsamında değildir — yetkili mühendis kontrolü yeterlidir; raporda kontrolü yapanın EKİPNET kayıt numarası bulunur.

Adım adım kontrol

1. Kimlik ve doküman: Marka/model/seri, kapasite ve künye etiketi, sicil kartı, kullanma-bakım talimatları, TSE/CE işareti, önceki rapor ve bakım kayıtları.
2. Zincir ölçümü: Belirli bakla sayısı üzerinden uzunluk ölçümü (uzama %), bakla et kalınlığı, korozyon-çentik kontrolü; şaryolu tiplerde yürüyüş zinciri ayrıca bakılır.
3. Kanca ve askı düzeni: Ağız açıklığı artışı, bükülme/burulma, emniyet mandalı, askı kancası ve bağlantı noktasının uygunluğu.
4. Fren ve mekanizma: Yük freninin yükü kademesiz tuttuğu, cırcır-mandal mekanizmasının çalıştığı, elektrikli tiplerde limit ve kumanda kontrolleri.
5. Yük testleri (EK-III uygulaması): Statik test kapasitenin 1,25 katı, dinamik test 1,1 katı ile; üretici farklı prosedür tanımlamışsa o esas alınır. Test sonrası hidrolik tiplerde yağ kaçağı, tüm tiplerde zincir-kanca yeniden muayenesi.
6. Raporlama: Bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir, kusurlar derecelendirilir; ölçüm değerleri ve test ağırlıkları rapora yazılır.

Ölçüm protokolü: ne, nereden, hangi sırayla ölçülür

Caraskal kontrolünün gövdesi üç ölçüm ailesidir: zincir (ya da halat), kanca ve test sonrası yeniden ölçüm. Ölçüler kumpas ve/veya mastarla alınır; taşıyıcı elemanlarda ölçüm testten önce bir kez, testten sonra bir kez tekrarlanır. Sıra önemlidir: yük testine, zinciri ve kancası ölçülmemiş bir caraskalla girilmez — testin kendisi sınırdaki bir zinciri veya kancayı kalıcı olarak bozabilir, o zaman bulgunun testten önce mi sonra mı oluştuğu ayırt edilemez.

Zincir: bakla uzunluğu ve et kalınlığı

Zincirli ve el zincirli tiplerde taşıyıcı eleman yük zinciridir ve ölçüm tek bakla üzerinden yapılmaz. Zincir gergin durumdayken belirli sayıda ardışık bakladan oluşan bir grup seçilir, grubun toplam uzunluğu kumpasla ölçülür ve ilk (üretici) ölçüsüyle karşılaştırılır; fark toplam uzunluğa oranlanarak uzama yüzdesi bulunur. Tek bakla ölçmek imalat toleransını aşınma sanma riski taşır — ölçüm grubu büyüdükçe hata payı küçülür.

İkinci ölçü bakla et kalınlığıdır. Baklalar birbirine sürten yan yüzeylerinden incelir; kesitteki bu incelme, uzama yüzdesi henüz sınırın altındayken bile zinciri kullanımdan çıkarabilir. İki ölçü birbirinin yerine geçmez, ikisi de rapora yazılır. Ölçüm için zincirin en çok çalışan bölgesi — kaldırma yüksekliğinin sık kullanılan aralığına denk gelen ve makara/dişli üzerinden geçen baklalar — seçilir; her yıl aynı bölgeden ölçmek, değerlerin birbiriyle karşılaştırılabilmesini sağlar.

Sınır değer sırası değişmez: önce üretici dokümanındaki ıskarta kriteri; üretici verisi yoksa yaprak (yük) zincirinde uzama ~%3 (FEM/üretici kriteri), yuvarlak halkalı zincirde ~%5 (ISO 3056 yaklaşımı). Uzama dışında baklalarda çentik, ezik, kesik, korozyon, kaynak sıçrağı ve birbirine kilitlenip dönmeyen bakla aranır; şaryolu tiplerde yürüyüş (el) zinciri de ayrıca gözden geçirilir.

Çelik halat: çap ölçümü ve aranan bozulma biçimleri

Halatlı tiplerde ölçülen ilk büyüklük halat çapıdır (d). Çap, demet tepelerinden değil halatı çevreleyen dış daireden ölçülür: kumpasın çeneleri en geniş noktayı kavrayacak biçimde yerleştirilir ve ölçüm birbirine dik iki eksende tekrarlanır. İki eksen şarttır, çünkü ezilerek yassılaşmış bir halat tek eksende hâlâ anma çapını verebilir.

Bulguyu yorumlamak halatın yapısını bilmeyi gerektirir. Halatın ortasındaki lif ya da çelik öz (çekirdek) demetleri taşır ve kesitte tam ortada görünür. Demet (kordon) bir tel öbeğidir; halat demetlerin örülmesiyle oluşur ve kesitte her demetin içindeki teller ayrı ayrı seçilir. Bir demetin halat üzerinde bir tam sarım yaptığı boy demet adımıdır; halatın yapısına bağlıdır ve boyuna görünüşte ölçülür.

Kırık tel sayımı, halatın kendi çapından türetilen iki referans boyda yapılır: 6d (anma çapının altı katı) ve 30d (otuz katı). Bunlar sabit bir cetvel değil, orana bağlı uzunluklardır — 10 mm'lik bir halatta 6d 60 mm'ye, 30d 300 mm'ye karşılık gelir. Sayımın hep bu boylar üzerinden yapılması, farklı çaplardaki halatların aynı ölçekte değerlendirilmesini sağlar.

Çizimde ayrı ayrı gösterilen bozulma biçimleri ayrı ayrı aranır ve ayrı ayrı kaydedilir:

• Tel kırığı: kırık telin ucu demet tepesinde dışa taşar; gözle olduğu kadar yüzeyin eldivenle taranmasıyla da fark edilir.
• Yüzey aşınması: tel tepeleri düzleşir ve halat çapı daralır — tel kırığından farklı bir bulgudur, çap ölçümüyle birlikte değerlendirilir.
• Korozyon: dış yüzeyde ve demet aralarında aranır; demet arası korozyon, dıştan sağlam görünen bir halatta da bulunabilir.
• Kafes deformasyonu: demetler dışa açılır (sahada "kuş kafesi" denir).
• Ezilme: kesit yuvarlaklığını kaybederek yassılaşır.

Halat tek başına değil yolu boyunca muayene edilir: tamburda sarım düzeni ve tambur sınırı, makarada (kasnak) oluk profilinin halat çapıyla uyumu, uç bağlantıda soket/klemens çevresi ile halatın bağlantıya giriş bölgesi incelenir. Bozulmalar bu temas ve giriş bölgelerinde yoğunlaştığı için, sarımı açılmadan "uygun" yazılan bir halat gerçekte hiç muayene edilmemiş demektir.

Kanca: hangi bölgede ne aranır

Muayene yukarıdan aşağıya yürür. En üstteki kanca bloğunda — halat, makara ve yan plakalardan oluşan takım — makaranın serbest dönüşü, makara oluğunun halat çapıyla uyumu ve yan plakalardaki deformasyon kontrol edilir. Bloğun altındaki yatay travers, bilyalı yatak ve altıgen somun takımında kanca kendi ekseninde serbest dönmeli, somun emniyetli olmalıdır; dönmeyen kanca yükü burularak alır.

Somunun içinden geçen düşey gövde parçası saptır (şank); burada çatlak, ezilme ve diş hasarı aranır. Sapın kanca gövdesine bağlandığı kesit değişim bölgesi (boyun) çizimde kesikli çerçeveyle işaretlidir: kesitin değiştiği her yer gerilme yığılması bölgesidir, burada çatlak ve kalıcı bükülme aranır.

Emniyet mandalı (dil) kanca ağzını kapatan hareketli parçadır. Sahada en sık yapılan hata mandalın yalnız varlığına bakmaktır: mandal kanca ucuna değmeli ve yay bırakınca kendiliğinden kapanmalıdır. Uca ulaşmayan ya da yayı yorulmuş bir mandal yükün ağızdan çıkmasını engellemez — takılı olması onu uygun yapmaz.

Ağzın açık tarafındaki uçta (burun) kırılma, parça kopması ve açılma izi; ağzın iç eğrisinde (boğaz) çatlak aranır ve yüzey işlemesi bozulmamış olmalıdır. Ağzın alt eğrisindeki yük oturma (temas) yüzeyinde — sapanın oturduğu bölge — aşınma, oyulma ve kalıcı iz aranır. Kanca gövdesi üzerinde kaynak işlemi bulunmamalıdır; onarım amaçlı kaynak izi başlı başına bir uygunsuzluktur.

Kancada iki ölçü kumpas ve/veya mastarla alınır: ağız (boğaz) açıklığı ve gövde kesiti. İkisi de ilk ölçüyle karşılaştırılır; ağızda kalıcı artış, kesitte kalıcı daralma aranır. Sınır önce üreticiden alınır; üretici verisi yoksa ASME B30.10 çerçevesi (yaklaşık %5 veya 6 mm) referans alınır. Sınırı aşan kanca onarılmaz, değiştirilir.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Test yükleri ve katsayı seçimi

Test yükünü, EK-III md. 2.2.1.1 uyarınca muayeneyi yapan kişi kapasiteye göre belirler. Aynı madde genel kural olarak statik katsayıyı 1,25, dinamik katsayıyı 1,1 verir; elle işletilen kaldırma iletme ekipmanları ile kaldırma aksesuarlarında statik katsayı 1,5'tir. Caraskalda bu ayrım doğrudan tahrik biçimine bakar: elektrikli ya da hidrolik tahrikli caraskal genel kuralın içindedir, el zincirli (manuel) caraskal ise elle işletilen ekipman tanımına girer. Üretici farklı bir test prosedürü tanımlamışsa her durumda o esas alınır.

Askı noktası, fren ve şaryo

Caraskalın kendisi kadar asıldığı yer de kontrolün konusudur: askı kancası ya da mapası, bağlandığı kiriş veya konsol ile bağlantı elemanları deformasyon ve gevşeme yönünden incelenir. Kapasitesi caraskaldan düşük bir askı noktası, caraskal kusursuz olsa da sistemin taşıma sınırını belirler; bu, raporda ekipmanla birlikte değerlendirilmesi gereken bir bulgudur.

Yük freni caraskalın temel güvenlik elemanıdır: yük herhangi bir yükseklikte bırakıldığında kademesiz biçimde tutulmalı, kumanda bırakıldıktan sonra kaçma olmamalıdır. El zincirli tiplerde cırcır–mandal mekanizmasının her iki yönde de düzgün kavradığı; elektrikli tiplerde üst ve alt limit anahtarlarının, kumanda butonlarının ve acil durdurmanın çalıştığı denenir. Kumanda kablosu, askısı ve gerilim taşıyan bağlantıların yalıtımı da bu kapsamdadır.

Şaryolu (arabalı) caraskallarda tekerlekler, kiriş üzerindeki yürüme yüzeyi, tekerlek frenleri ve uç stoperleri kontrol edilir. Şaryonun kiriş ucundan çıkmasını engelleyen stoper eksikse, yük taşınırken kirişten düşme riski doğar; bu, gövdesi sağlam bir caraskalda bile başlı başına ağırlıklı bir uygunsuzluktur.

Etiket, künye ve doküman düzeni

Kontrolün ilk maddeleri kâğıt işi gibi görünür ama ölçümün dayanağını kurar: künye etiketi ve sicil kartı ekipmanı kimliklendirir, kapasite etiketi test yükünün hesaplandığı sayıyı verir, uyarı işaretleri ile TSE/CE işareti kullanım koşullarını gösterir, kullanma ve bakım talimatları ise zincir ve kanca için üretici sınır değerlerinin kaynağıdır.

Pratik sonuç şudur: kapasite etiketi okunamıyorsa test planlanamaz — kaç kilogramla test edileceği ekipmanın kendi beyanından çıkar ve bu tek başına raporlanacak bir eksikliktir. Aynı biçimde, üretici dokümanı yoksa zincir ve kanca için hangi sınırın uygulandığı rapora açıkça yazılmalıdır; kaynağı yazılmamış bir sınır değer sonradan denetlenemez.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kapasite etiketinin sökülmüş, boyanmış ya da okunamaz hâlde olması; künye etiketi ve sicil kartının hiç bulunmaması
• Kanca emniyet mandalının kırık, eksik ya da kanca ucuna ulaşmıyor olması; yayın yorulup mandalı açık bırakması
• Kanca ağız açıklığının hiç ölçülmemesi, "gözle uygun" ifadesiyle geçilmesi
• Kanca gövdesinde onarım amaçlı kaynak izi ya da doğrultma (düzeltme) izi
• Zincir uzamasının tek bakla üzerinden ölçülmesi; bakla et kalınlığının hiç ölçülmemesi
• Zincirde çentik, ezik, kaynak sıçrağı ve birbirine kilitlenip dönmeyen baklalar
• Halatlı tiplerde halat çapının tek eksende ölçülmesi — ezilme bu yüzden gözden kaçar
• Halatın tambur sarımı açılmadan, yalnız görünen bölümüne bakılarak değerlendirilmesi
• Yük freninin kaçırması: yük bırakıldıktan sonra yavaş inme
• Şaryo uç stoperlerinin eksikliği; tekerlek frenlerinin işlevini yitirmiş olması
• Elektrikli tiplerde üst limit anahtarının devre dışı bırakılmış olması
• Hidrolik tiplerde test sonrası yağ kaçağının kaydedilmemesi
• Testin fiilen yapılmadığı hâlde raporda yapılmış gibi doldurulması; test sonrası ölçümlerin tekrarlanmaması

Kontrol maddeleri

• Kullanma ve bakım talimatları
• Künye etiketi ve sicil kartı
• Kapasite etiketi ve uyarı işaretleri
• TSE/CE işareti
• Zincir uygunluğu (uzama ve et kalınlığı ölçümü)
• Kanca durumu (deformasyon, aşınma, emniyet mandalı)
• Metal aksamda deformasyon ve çatlak
• Tekerlek/şaryo frenlerinin uygunluğu
• Yük freni ve mandal mekanizması
• Statik test (kapasite × 1,25 — EK-III uygulaması)
• Dinamik test (kapasite × 1,1)
• Test sonu hidrolik yağ kaçağı ve kanca genel durumu

Sıkça Sorulan Sorular