Buhar Kazanı Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Buhar kazanı periyodik kontrolü nedir?

Buhar kazanı; yakıtla ısıtılan, basınç altında buhar üreten kaptır. İçindeki enerji ve sürekli termal/korozif yıpranma nedeniyle periyodik kontrolü hem basınç dayanımını (hidrostatik test + et kalınlığı) hem de emniyet zincirini (ventiller, su seviye göstergeleri, otomatik kesiciler, alarm) doğrulamalıdır. Kazan patlamaları endüstrinin en ağır sonuçlu kazaları arasındadır; kontrolün hiçbir adımı atlanamaz.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir, ne sıklıkla yapılır?

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III md.2.1.6'ya göre basınçlı kap ve tesisatların periyodik kontrolleri makine mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, mekatronik mühendisleri, kimya mühendisleri, imalat mühendisleri, uçak mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri tarafından yapılır. Kontrolü yapan kişinin Bakanlığın EKİPNET sistemine kayıtlı olması zorunludur.

Periyodik kontrol aralığı, ilgili standartlarda aksi belirtilmediği sürece azami 1 yıldır. İmalatçı daha kısa süre öngörmüşse veya ekipman ağır çalışma koşullarında kullanılıyorsa süre kısaltılabilir; uzatılamaz. Kazanlarda kontrol, yıllık bakım duruşuyla birlikte planlanır; iç muayene için kazanın soğutulup boşaltılması gerekir.

Adım adım buhar kazanı kontrolü

1. Teknik bilgiler: Kapasite (kcal/h), etiketteki azami çalışma basıncı ve varsa ayrıca belirlenmiş işletme basıncı (bar), yakıt tipi, su seviye göstergesi ve emniyet ventili adetleri kaydedilir.
2. İç ve dış muayene: Kazan soğutulup boşaltıldıktan sonra gövde, aynalar, borular ve kaynak bölgeleri incelenir; kireçlenme, korozyon, deformasyon aranır.
3. UT et kalınlığı ölçümü: Kritik bölgelerden ultrasonik kalınlık ölçümü alınır ve imalat değeriyle karşılaştırılır; incelme hesap gerektiren düzeydeyse basınç düşürme veya onarım kararı verilir.
4. Emniyet donanımı kontrolleri: Emniyet ventilleri ve manometre; termostat; sağlam su seviye göstergeleri (2011 ve öncesi imal kazanda en az iki, 2011 sonrasında en az bir adet); su seviyesi düşünce otomatik kesme; gaz kaçağı alarmı; brülör çalışması.
5. Hidrostatik test: Kazan tamamen su doldurulup havası alınır; basınç kademeli olarak test hedefine çıkarılır, tutma süresi boyunca bekletilir; basınç düşümü, terleme, sızıntı ve kalıcı deformasyon aranır. Yıllık testte hedef, işletme basıncı belirlenmişse o değer, aksi hâlde etiketteki azami basınçtır — çarpan uygulanmaz. Azami üç yılda bir veya önemli bakım-onarım sonrası hedef, üretim standardındaki hidrostatik test basıncı; standart bu değeri vermiyorsa azami basıncın 1,5 katıdır (EK-III md.2.1.1).
6. Emniyet ventili doğrulaması: Ölçülen açma basıncı ayar değeriyle karşılaştırılır.
7. Raporlama: Ölçümler, test hedefi ve sonuç kanaati yazılır.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Gövde ve donanım muayenesinde nereye bakılır?

Kazan soğutulup boşaltıldıktan sonra muayene, basıncı taşıyan parçalardan emniyet donanımına doğru ilerler. Silindirik gövde ile üst ve alt bombeli kapaklar kabın basınç taşıyan ana konturudur; iç ve dış yüzeylerde deformasyon, oyuklanma ve malzeme kusuru aranır. En çok zorlanan bölgeler kaynak bölgeleridir: gövde boyunca uzanan boyuna dikişte çatlak ve sonradan atılmış yama kaynağı, gövde ile bombe arasındaki çevresel dikişte ise birleşim hattı ve kaynağın ısı tesiri altında kalan komşu bölgesi incelenir. Yama kaynağı görülen bir kazanda onarımın kim tarafından, hangi yöntemle yapıldığı sorulur ve kayda geçirilir; önemli bir bakım-onarım faaliyeti söz konusuysa hidrostatik testin genişletilmiş rejimi gündeme gelir.

Emniyet zinciri gövdeden sonra gelir. Emniyet ventili kazanın üstünde, tahliye borusuyla birlikte bulunur; tahliye ve kapanma davranışı ile mührünün bozulmamış olması kontrol edilir. Ventil ile kazan arasında kesme elemanı bulunmamalıdır — araya konan bir vana, kapatıldığı anda kazanın aşırı basınca karşı son güvenlik bariyerini devre dışı bırakır. Manometre genellikle gövdenin yan yüzeyine kısa bir bağlantı borusuyla bağlanır; doğru gösterip göstermediği, skalanın okunabilirliği ve basınç işaretlemesi aranır. Kazan etiketteki azami basıncın altında bir işletme basıncıyla kullanılıyorsa bu değerin görünecek şekilde işaretlenmiş olması gerekir (EK-III md.2.1.4) — yıllık test hedefi doğrudan bu işaretlemeye bağlıdır. Su seviye göstergeleri buhar kazanına özgü kalemdir: camın kırılmamış ve körelmemiş, musluklarının tıkanmamış, seviyenin gerçekten okunabilir olması doğrulanır.

Bağlantı noktaları çoğu zaman gövdeden önce sorun çıkarır. Giriş ve çıkış nozullarında (manşon) bağlantı durumu, varsa takviye plakası, kaçak ve deformasyon izleri incelenir. El ve adam deliği gibi cıvatalı giriş açıklıklarında kapak contası, cıvata bağlantıları ve kapak çerçevesindeki deformasyon kontrol edilir; hemen yanındaki bilgi etiketi ile güvenlik işaretlerinin okunaklı ve sökülemez olması aranır. Etiketi okunmayan kazanda azami çalışma basıncı bilinemeyeceği için hidrostatik test hedefi de kurulamaz; bu yüzden etiket, kontrolün en başında bakılan kalemlerdendir.

Ölçüm ve yıpranma bölgeleri en sona bırakılır. Et kalınlığı (UT) ölçümü gövde ve bombe üzerinde birden çok noktadan alınır ve imalat değeriyle karşılaştırılır; tek bir nokta temsil edici değildir, ölçüm alınan yerler raporda tarif edilir. Korozyon ve oyuklanmanın en çok arandığı yerler su seviyesi hattı ile kazanın dip bölgesidir: seviye hattında su ile buharın ayrıştığı ara yüzey, dipte ise çamur ve çökelti birikimi yıpranmayı hızlandırır. Aynı bölgedeki drenaj (boşaltma) vanasının çalışır durumda olması, kazanın oturduğu ayak ve kaidelerde çözülme, deformasyon ve zemine bağlantı da kontrol edilir.

Test ve sınır değerleri

Kontrol maddeleri

Raporsis'in buhar kazanı şablonu kontrol listesini İSGÜM'ün Silindirik Kazan (Buhar / Kızgın Su Kazanı) periyodik kontrol kriterlerindeki başlıklarla düzenler; liste gövdeden emniyet donanımına, oradan işletme dokümanlarına doğru ilerler:

• Bilgi etiketi, sağlık ve güvenlik işaretleri
• İşletme talimatları · Kazan üzerinde işlemler
• Kapaklar ve kapak contaları · Isıtma yüzeyleri · Vanalar · Yalıtım
• Genleşme sistemi · Dolaşım (devirdaim) sınırlaması
• Besleme suyu sağlanması · Su kalitesi
• Emniyet valfleri (ventilleri)
• Katı yakıtlar için yakma sistemi · Sıvı ve gaz yakıtlar için yakma sistemi
• Basınç sınırlaması (presostat) · Basınç kontrol cihazı · Sıcaklık sınırlaması (termostat)
• Seviye göstergeleri · Besleme suyu kontrolü · Düşük su koruması
• Basınç ölçüm cihazı (manometre) · Sıcaklık ölçüm cihazı (termometre)
• El, baş, adam, gözetleme vb. giriş açıklıkları · Boşaltma tertibatları
• Elektrik teçhizatları ve tertibatlar
• Bakım, onarım ve periyodik kontrol faaliyetleri için erişim
• Kazan tesisi için alarmlar ve izleme tertibatları
• Testler: hidrostatik test · emniyet valfi/valfleri testi

Daha eski raporlarda kullanılan ve sahada hâlâ sık karşılaşılan pratik soru seti ise şudur:

• Emniyet ventili ve manometresi var mı, faal mi?
• Termostat var mı, faal mi?
• Sağlam vaziyette su seviye göstergesi var mı? (2011 ve öncesi imal kazanda en az iki, 2011 sonrasında en az bir adet)
• Brülörün çalışması normal mi?
• Kazanın et kalınlığında azalma var mı?
• Kazanda deformasyon veya sızıntı var mı?
• Kazanın içi, dışı ve bacası temiz mi?
• Kazanın yeri (kazan dairesi) uygun mu?
• Su seviyesi azalınca otomatik kesme var mı?
• Gaz kaçağını haber veren alarm var mı?
• Yeterli yangın söndürme cihazı var mı?
• Kullanma talimatı var mı?
• Hidrostatik test sonucu

Raporda hangi teknik bilgiler yazılır?

Kontrol maddelerinden önce kazanın kimliği kayda geçer; bu alanlar hem test hedefinin kurulmasını hem de bir sonraki kontrolde karşılaştırma yapılmasını sağlar:

• Kapasite (kcal/h) — kazanın ısıl gücü.
• Azami çalışma basıncı (bar) — etiket değeri. Yıllık test hedefinin tabanı budur; ayrıca belirlenmiş bir işletme basıncı varsa o değer esas alınır.
• Test basıncı (bar) — o kontrolde fiilen uygulanan değer.
• Et kalınlığı ölçümü — UT (mm) — imalat değeriyle karşılaştırılmak üzere.
• Yakıt tipi — katı yakıt, doğalgaz, fuel-oil veya elektrik; yakma sistemi maddeleri buna göre değerlendirilir.
• Su seviye göstergesi adedi — imal yılıyla birlikte değerlendirilir.
• Emniyet ventili adedi — birden çoksa her biri ayrı ayrı test edilir.

Kontrol tarihi, kazanın soğutulup boşaltılabileceği bir duruşa denk getirilir; iç muayene ancak bu şartta yapılabilir. Sahaya çıkmadan önce önceki periyodik kontrol raporu, varsa onarım kayıtları ve işletme talimatı istenirse hem UT karşılaştırması hem de "önemli bakım-onarım sonrası" test rejiminin gerekip gerekmediği yerinde değil, masada belirlenmiş olur.

Sahada sık görülen kusurlar

• Emniyet ventilinin önüne vana konması: bakım kolaylığı için takılan kesme elemanı kapalı unutulduğunda kazanın aşırı basınca karşı tek koruması iptal olur.
• Mührü bozulmuş veya sıkıştırılmış ventil: ayarı değiştirilmiş ya da açmaması için kilitlenmiş ventil, ölçülen açma basıncı ayar değeriyle karşılaştırıldığında ortaya çıkar.
• Okunmayan su seviye göstergesi: kireçlenmiş cam, tıkalı musluk veya kırılmış koruma; seviyenin görülememesi kazan kazalarının başlıca nedenidir.
• Silinmiş veya sökülmüş bilgi etiketi: azami çalışma basıncı bilinmeyince hidrostatik test hedefi kurulamaz.
• Kireçlenme ve çamur birikimi: ısıtma yüzeylerinde ısı geçişini bozar, dip bölgede korozyonu hızlandırır; su kalitesi ve boşaltma düzeni birlikte sorgulanır.
• Kayıtsız yama kaynağı: gövde veya dikiş üzerinde sonradan yapılmış, belgelenmemiş onarım.
• Denenmemiş otomatik kesme ve alarm: su seviyesi düşünce devreye giren tertibat ile gaz kaçağı alarmının işlevsel olarak sınanmamış olması.
• Kirli baca, dağınık kazan dairesi: yanma ürünlerinin tahliyesi, daire havalandırması ve bakım-kontrol erişimi birlikte değerlendirilir.
• Eksik doküman: kullanma talimatı, önceki periyodik kontrol raporu ve bakım kayıtlarının bulunmaması.

Sıkça Sorulan Sorular