Araç Kaldırma Lifti Periyodik Kontrolü Nasıl Yapılır?

Araç lifti kontrolü nedir?

İki/dört sütunlu, makaslı, tek pistonlu (yer altı) ve mobil liftleri kapsar. Kontrol; taşıyıcı yapının (sütun, şase, zemin ankrajları), emniyet zincirinin (mekanik kilitler, aşırı yük ve hortum patlama valfleri, senkronizasyon) ve kaldırma davranışının (statik-dinamik yük testleri) doğrulanmasıdır.

Yasal dayanak ve standartlar

Kim yapabilir?

Araç kaldırma liftleri EK-III'ün kaldırma ve iletme ekipmanları bölümünde yer alır; yetkili unvanlar md. 2.2.2'de sayılır: makine mühendisleri, mekatronik mühendisleri, metalürji ve malzeme mühendisleri, imalat mühendisleri, makine veya metal eğitimi bölümü mezunu teknik öğretmenler ya da makine tekniker veya yüksek teknikerleri yapabilir. Araç liftleri Ek Madde 2'deki akreditasyon kapsamında değildir — yetkili mühendis kontrolü yeterlidir; raporda kontrolü yapanın EKİPNET kayıt numarası bulunur.

Periyot ve test rejimi: yıllık test ile katsayılı test aynı şey değil

Kaldırma ekipmanlarında en sık karıştırılan konu budur ve raporlarda en zayıf yazılan yer burasıdır. EK-III md. 2.2.1, standartlarda aksi belirtilmedikçe her periyodik kontrolde muayene yapılmasını ister; yük testini ise iki ayrı bende ayırır. Fark katsayıdadır: yıllık testte katsayı yoktur, katsayılı test üç yıllık (ya da önemli bakım-onarım sonrası) rejime aittir.

Katsayılı testte de son söz kontrolü yapan kişidedir: md. 2.2.1.1, ekipmana özgü bir Bakanlık dokümanı bulunmadığı durumda test yükünü ilgili standartları ve ekipmanın çalışma prensibini değerlendirerek yetkili kişinin belirleyeceğini söyler. 1,25 ve 1,1 bu değerlendirmenin genel kural çıpasıdır, kendiliğinden uygulanan bir tarife değil; hangi yükün neden seçildiği raporun test değerleri bölümüne yazılır.

Periyodun kendisi de tek bir sayı değildir. Tablo-2 dönemi ilgili standardın öngördüğü süreler saklı kalmak koşulu ile verilir: TS EN 1493 bir süre öngörüyorsa o geçerlidir; tablo hücresinin kendi yazımı "Standartlarda süre belirtilmemişse 1 Yıl"dır. Kriter veya aralık standartta yoksa md. 1.4 sırayı kurar — varsa imalatçının öngördüğü aralık ve kriterler, o da yoksa işyeri ortam koşulları, kullanım sıklığı ve süresi dikkate alınarak yapılan risk değerlendirmesi. Aynı maddenin son cümlesi sınırı koşula bağlar: periyodik kontrol sıklığı ulusal veya uluslararası standartlarda süre belirtilmemişse tablolardaki azami süreleri aşamaz. md. 1.10 ise ortam koşulları, ekipmanın yaşı, kullanım sıklığı, bakım geçmişi, kaza veya revizyon ile önceki kontrol sonuçlarına bakılarak test ve muayene sıklığının artırılabileceğini söyler. Vardiyalı çalışan bir ağır ticari serviste yılda bir, makul aralık değil tavandır.

Sık atlanan iki madde daha: md. 2.2.5, etiket kapasitesinin altında kullanılacak liftte işletme kapasitesinin görünecek şekilde işaretlenmesini, işletme kapasitesinin üstünde bir yük söz konusuysa ekipmanın kaldırılacak yük esas alınarak teste tabi tutulmadan kullanılamayacağını hükme bağlar. md. 1.4.1 ise kontrolün imalat yılında yürürlükte bulunan standarda göre yapılmasını esas alır; ekipman sonraki standarda uyumlaştırılabiliyorsa yeni standart da göz önünde bulundurulur.

Adım adım kontrol

1. Kimlik: Marka/model/seri, lift tipi, kapasite, azami kaldırma yüksekliği, tahrik türü (hidrolik/elektromekanik/pnömo-hidrolik); CE etiketi, kılavuz ve bakım kayıtları.
2. Yapısal kontrol: Sütun/şase sağlamlığı, zemin sabitleme cıvatalarının tork ve korozyon durumu, kaldırma kollarının kilit mekanizması ve araç alma pedleri.
3. Hidrolik/mekanik aktarma: Silindir ve hortumlarda sızdırmazlık, aşırı yük koruma valfi, hortum patlama valfi; elektromekanik tiplerde taşıma-emniyet somunu aşınması.
4. Emniyet fonksiyonları: Mekanik kilitlerin her seviyede devreye girmesi, senkronizasyon (paralellik), acil indirme sistemi, kontrol paneli ve butonlar (ölü adam mantığı), topraklama ve elektrik bağlantıları.
5. Yük testleri (EK-III md. 2.2.1): Yıllık test, işletme kapasitesi belirlenmişse o değerle — belirlenmemişse kaldırma kapasitesi değeriyle; katsayılı test (statik 1,25 / dinamik 1,1) azami üç yılda bir ya da önemli bakım-onarım sonrası. Ayrım yukarıdaki tabloda; kaldırma-indirme çevrimlerinde kaçak, sarsıntı ve kilit davranışı gözlenir.
6. Raporlama: Bulgular Uygun/Uygun Değil/Uygulanamaz işaretlenir, kusurlar derecelendirilir; test yükleri ve gözlemler rapora yazılır.

Ölçüm ve muayene protokolü

Ön koşullar. Lift boş ve tam indirilmiş konumda alınır; üretici montaj ve kullanma kılavuzu, önceki periyodik kontrol raporu ve bakım kayıtları görülmeden ölçüme başlanmaz — EK-I md. 2.13.1 bakım defteri bulunan makinelerde işlemlerin günü gününe işlenmesini ister (güvenli elektronik imzalı kayıtlar da bakım defteri sayılır). Kullanılan tork anahtarı, kumpas, metre, su terazisi ve varsa eğim ölçerin adı, seri numarası ve kalibrasyon bilgileri md. 1.7.4 gereği rapora yazılır — kalibrasyonsuz aletle alınan sayı rapor dilinde ölçüm sayılmaz.

Çizim, aşağıdaki bölümlerde tek tek ele alınan noktaları tek karede toplar. Sütunların altındaki taban plakaları ile betona giren ankraj cıvataları Zemin, ankraj ve kararlılık başlığının; sütun yüzündeki testere dişli şerit ile taşıyıcıdan çıkan tırnak Mekanik kilit başlığının; sütunlarda hareket eden taşıyıcılar, kollar ve araç altına giren pedler ise Senkronizasyon ile Taşıma kapasitesi ve yük dağılımı başlıklarının konusudur. Şemada ayrıca gösterilmeyen dört nokta da kendi başlıklarında ele alınır: hidrolik ya da vidalı aktarma organları ile hortum hattı, ölü adam mantığıyla çalışan kumanda paneli ve mantar başlı acil durdurma, acil indirme sistemi ve kapasite etiketi.

Çizimde görünen ama aşağıda ayrı başlığı bulunmayan tek grup üst bağlantı kirişi ve sütun gövdeleridir. Sütunları birbirine bağlayan üst kiriş, şase ve sütun sağlamlığı kontrolünün doğrudan konusudur: deformasyon, çatlak ve kaynak dikişleri değerlendirilir. Kirişin üzerinden geçen senkron halatı ya da zinciri bulunan tiplerde bu bölge aynı zamanda eşitleme sisteminin en çok zorlanan yeridir; kiriş muayenesi ile senkron ölçümü birlikte yürütülür.

Numaralı muayene noktaları işaretlenmiş tam çizim, genişletilmiş açıklamalar ve 79 rapor şablonunun tamamı Raporsis içinde. Ücretsiz denemeyi başlatın — kredi kartı bilgisi ya da ödeme gerekmez.

Zemin, ankraj ve kararlılık

Yasal çıpa EK-I md. 3.2.1'dir: yük kaldırma ekipmanı kalıcı olarak kurulduğunda, kaldırılan yük ve montaj veya bağlantı noktalarındaki gerilmeler dikkate alınarak mukavemet ve kararlılığı sağlanır. Pratikte bu, taban plakasının altındaki beton ile ankraj setinin sorgulanmasıdır. Beton kalınlığı ve dayanımı, ankraj tipi, delik derinliği ve cıvata sıkma torku üreticinin montaj kılavuzunda tanımlıdır; muayenede sayı uydurulmaz, kılavuzdaki değer aranır ve tork anahtarıyla doğrulanır. "Cıvatalar sıkı" beyanı ölçüm değildir. Bakılacaklar: eksik ya da farklı boy/sınıfta cıvata, ankraj çevresinde konik çatlak ve beton patlaması, taban plakası altında boşluk veya uygunsuz şimleme, korozyon, kimyasal ankrajda yaşlanma ve zeminin şap/dolgu üzerine oturması. Seyyar sütunlu liftlerde çıpa EK-II md. 3.1.1'dir: sökülüp takılabilen kaldırma ekipmanının zemin özellikleri de dikkate alınarak öngörülen bütün kullanım şartlarında sağlam ve kararlı kullanılması sağlanır — eğimli, ıslak, yağlı veya taşıma gücü belirsiz zeminde kullanım bu maddeye aykırıdır.

Mekanik kilit (yük tutma tertibatı)

Mekanik kilidin yasal karşılığı EK-I md. 3.2.3'tür: sabit olarak kurulacak iş ekipmanı, yükün çalışanlara çarpması, tehlikeli şekilde sürüklenmesi veya düşmesi ve istem dışı kurtulması riskini azaltacak şekilde tesis edilir. Bunu sağlayan şey hidrolik devre değil, ondan bağımsız çalışan kilittir. Muayene sırası: kilit dişi ve tırnaklarının aşınma, kırık, deformasyon yönünden gözle muayenesi → kaldırma sırasında her kademede kilidin kendiliğinden devreye girdiğinin sesle ve gözle doğrulanması → iki taşıyıcıda kilidin aynı kademeye oturduğunun karşılaştırılması → yük platformdayken sistemin kilit üzerine oturtulup hidrolik basınç boşaltıldığında yükün kilitte kaldığının görülmesi → kilit açma mekanizmasının (kablo, selenoid, pnömatik) yaylı geri dönüşü ve bağının kopmamış olması → acil indirme prosedürünün kılavuza uygun işlemesi. Kilidin bakım kolaylığı için bağlanması, açma telinin çekili sabitlenmesi ya da selenoidin sürekli enerjili bırakılması ekipmanı fiilen kilitsiz hale getirir. EK-II md. 3.1.3 kaldırılan yükün altında insan bulunmaması için tedbir alınmasını, bunun mümkün olmadığı hâllerde uygun çalışma yöntemlerinin belirlenip uygulanmasını ister — liftte o yöntemin adı mekanik kilittir.

Senkronizasyon ve paralellik

İki sütunlu ve makaslı liftlerde taşıyıcıların birlikte hareket etmesi konfor değil, kayma ve devrilme emniyetidir; buna rağmen çoğu raporda hiç ölçülmez. Yöntem basittir: taşıyıcı yükseklikleri ortak bir referansa göre en az alt, orta ve üst kademede çelik metre veya kumpasla karşılaştırılır; makaslı liftte platformun köşegen ve boyuna eğimi su terazisi ya da eğim ölçerle bakılır. Sapma yüklü ve yüksüz ayrı ayrı kaydedilir, çünkü senkron kaybı çoğu zaman yalnız yük altında görünür. Kabul edilebilir sapma üretici kılavuzundan alınır; kılavuz yoksa kriter TS EN 1493 ve md. 1.4 sırasıdır. Mekanizmaya göre bakılacaklar değişir: halat/zincirli eşitlemede kopan tel, ezik, korozyon ve gerginlik ile zincir uzaması (hurda sınırı üreticidedir), hidrolik eşitlemede denge silindirleri ve bypass kaçağı, elektronik eşitlemede sensörün ve sapma anında hareketi kesme fonksiyonunun çalışması.

Taşıma kapasitesi ve yük dağılımı

Kapasite etiketi EK-I md. 3.2.2'nin doğrudan gereğidir: kaldırılabilecek maksimum yük açıkça görünecek şekilde işaretlenir ve makinenin değişik şekillerde kullanımında da maksimum yükü gösteren levhalar veya işaretler bulunur. İkinci cümle liftlerde en çok ihlal edilen yerdir: uzatma kolu, yükseltme takozu, adaptör veya sabit köprü kullanıldığında izin verilen yük çoğu üreticide düşer; tek etiket bütün konfigürasyonları temsil etmez. Muayenede kapasitenin okunaklı olması yetmez, kullanılan aparatlarla birlikte geçerli değerin ilan edilmiş olması aranır. Yük dağılımı ayrı başlıktır: aracın ağırlık merkezi motor ve kasa konumuna göre değişir, kollar üreticinin pad yerleşim talimatına göre konumlandırılır, kısa kol–uzun kol asimetrisi ve pad yükseklikleri kayıt altına alınır.

Aktarma organları: hidrolik ve elektromekanik

Hidrolik tarafta silindir milinde çizik ve eğilme, keçe ile rakorlarda terleme, hortumda ezilme, örgü açılması, sürtünme aşınması ve geçiş noktaları gözle muayene edilir. Yük tutma (drift) ölçümü, yük platformdayken kumanda nötrde bırakılıp platformun inme miktarının sabit bir referansa göre ölçülmesiyle yapılır; bekleme süresi ve kabul sınırı üretici kılavuzundan alınır — süre uydurulursa sonuç da uydurma olur. Aşırı yük koruma valfi ile hortum patlama valfi işlevsel olarak denenir; bu valfi bulunmayan ya da devre dışı bırakılmış lift, ani basınç kaybında yükü tutamaz. Elektromekanik (vidalı mil) sütunlu liftlerde kritik ölçüm taşıyıcı somun aşınmasıdır: ana somun ile emniyet somunu arasındaki mesafe üreticinin aşınma göstergesi, ölçüm pimi veya kumpasla ölçülür ve sınır değer üreticinin kendi kılavuzundan okunur. Bu ölçüm sonraki kontrolle karşılaştırılabilsin diye sayı olarak rapora yazılır; md. 1.7.2.2'nin "tespit edilen bilgiler" bölümünün amacı tam olarak budur. Aynı turda yağlama, mil eğriliği, kızak ve makara aşınması değerlendirilir.

Yük testinin uygulanması

Test yükü, ağırlığı bilinen kalibre kütlelerle ya da tartım belgesi bulunan bir araçla oluşturulur; "yaklaşık ağırlıkta araç" ölçüm değildir. Yük üreticinin kol ve pad yerleşimine göre merkezlenir; çevrim boyunca sarsıntı, kaçak, ses, senkron kaybı ve kilit davranışı gözlenir, yük indirildikten sonra taşıyıcı elemanlar kalıcı deformasyon yönünden yeniden muayene edilir. Kaynak dikişinde çatlak şüphesi gözle muayenenin sınırını aşar: EK-III md. 2.2.3 kaldırma ve iletme ekipmanlarında muayene ve testlere ek olarak tahribatsız muayene uygulanabileceğini ve bu raporların periyodik kontrol raporunun ekinde saklanacağını söyler; md. 1.12 ise tahribatsız muayeneyi uygulayanın TS EN ISO 9712'ye uygun en az seviye 2 personel belgelendirmesine sahip olmasını şart koşar; tahribatsız muayenenin periyodik kontrol raporuna ek olarak verildiği durumda bu kişi için ayrıca EKİPNET kaydı aranmaz.

Kontrol maddeleri

• Şase ve sütun sağlamlığı
• Zemin sabitleme cıvataları
• Kaldırma kollarının kilit mekanizması
• Senkronizasyon sistemi (paralellik)
• Hidrolik sızdırmazlık (silindir, hortum)
• Mekanik kilit emniyetleri (her seviyede)
• Aşırı yük koruma valfi
• Hortum patlama valfi (hose burst)
• Acil indirme sistemi
• Kontrol paneli ve butonlar
• Topraklama ve elektrik bağlantıları
• Kapasite etiketi okunabilirliği
• Statik ve dinamik yük testi
• Bakım kayıtları

Sınır değer nereden gelir?

Araç kaldırma liftleri için Bakanlıkça yayımlanmış bir periyodik kontrol kriter dokümanı bulunmadığından sayısal sınırlar tek merkezden gelmez. EK-III md. 1.11 tablolarda referans olarak belirtilen standartların örnek olarak verildiğini, burada sayılmayan ya da Yönetmeliğin yayımı tarihinden sonra yayımlanan ilgili standartların da imal yıllarına göre dikkate alınması gerektiğini söyler; md. 1.7.1.1 ise kullanılan metodun — ilgili standardın numarası ve adı veya muayene/test kriteri alınan yönetmeliğin adı, yoksa üreticinin tavsiye ettiği metotlar, bu bilgiler mevcut değilse risk değerlendirmesi sonucunda karar alındığı — rapora yazılmasını zorunlu kılar. Kısacası rapora yazılan her sınırın yanında kaynağı da bulunmalıdır.

Sahada sık görülen kusurlar

• Kilit açma telinin bağlanması veya selenoidin sürekli enerjili bırakılması — kilit fiilen devre dışı
• Kilidin bazı kademelerde oturmaması; iki taşıyıcının farklı kademede kilitlenmesi
• Ankraj cıvatalarının eksik, farklı boy/sınıfta ya da torksuz olması; ankraj çevresinde beton çatlağı
• Taban plakası altında boşluk, uygunsuz şimleme, şap veya dolgu üzerine montaj
• Senkron halatında kopan tel ve gerginlik kaybı, zincirde uzama; sapmanın hiç ölçülmemesi
• Hortum patlama valfinin bulunmaması veya devre dışı bırakılması
• Hortumda ezilme, örgü açılması, sürtünme aşınması ve bantla yapılmış geçici onarım
• Silindir milinde çizik/eğilme; keçe kaçağının "terleme" sayılıp geçilmesi
• Elektromekanik liftte taşıyıcı somun aşınmasının ölçülmemesi, yalnız "uygun" işaretlenmesi
• Uzatma kolu ve adaptörle azalan kapasitenin ilan edilmemesi; okunmaz kapasite etiketi
• Kolların yük altında kilitlenmemesi, pad yüksekliklerinin farklı ayarlanması
• Kumandanın ölü adam mantığından çıkarılması, acil durdurmanın çalışmaması
• Ana şalterin kilitlenebilir olmaması, panoda gevşek/çıplak iletken, topraklama bağlantısının kopması
• Bakım kayıtlarının tutulmaması ve önceki raporun eksikliklerinin giderilmemiş olması

Sıkça Sorulan Sorular